إِنَّ ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ وَهَاجَرُوا۟ وَجَٰهَدُوا۟ بِأَمْوَٰلِهِمْ وَأَنفُسِهِمْ فِى سَبِيلِ ٱللَّهِ وَٱلَّذِينَ ءَاوَوا۟ وَّنَصَرُوٓا۟ أُو۟لَٰٓئِكَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَآءُ بَعْضٍ وَٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ وَلَمْ يُهَاجِرُوا۟ مَا لَكُم مِّن وَلَٰيَتِهِم مِّن شَىْءٍ حَتَّىٰ يُهَاجِرُوا۟ وَإِنِ ٱسْتَنصَرُوكُمْ فِى ٱلدِّينِ فَعَلَيْكُمُ ٱلنَّصْرُ إِلَّا عَلَىٰ قَوْمٍۭ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُم مِّيثَٰقٌ وَٱللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ
“Gerçekten de iman edip hicret eden, mallarıyla ve canlarıyla Allah yolunda cihad veren, onları barındırıp yardım edenler, işte bunlar birbirlerinin dostlarıdırlar. İman ettiği halde henüz hicret etmemiş olanlar, hicret edinceye kadar onlar üzerinde herhangi bir velayet hakkınız yoktur. Bununla beraber dinde sizden yardım isterlerse, sizinle arasında antlaşma bulunanlar aleyhine bir durum olmadıkça, onlara yardım etmeniz de üzerinize borçtur. Allah bütün yaptıklarınızı görüp duruyor.” — Elmalılı Hamdi Yazır
Taberî9-10. yy✓ Alıntı doğrulandı
Taberî'ye göre bu ayette geçen 'velayet' kavramı, muhacirler ve ensar arasında dinde yardımlaşma ve nusret (yardım etme) anlamındadır, miras anlamında değildir. Ayrıca müfessir, başlangıçta hicret ve nusret esasına göre kurulan mirasçılığın daha sonra akrabalık esasına göre miras taksimini getiren ayetle nesh edildiğini belirtir; hicret etmeyen müslüman (bedevi) hicret edenden miras alamazken bu hüküm sonradan değiştirilmiştir.
وقد قيل: إنما عنى بذلك أن بعضهم أولى بميراث بعض، وأن الله ورث بعضهم من بعض بالهجرة والنصرة دون القرابة والأرحام، وأن الله نسخ ذلك بعد بقوله: يقول: ما لكم من ميراثهم من شيء
Zemahşerî12. yy✓ Alıntı doğrulandı
Zemahşerî'ye göre bu ifade, müslümanların iman edip hicret etmeyenlerle veya kâfirlerle veli/miras ilişkisi kurmalarının yasaklanması bağlamında yer alır; akraba olsalar bile kâfirlerden uzaklaşmaları ve onlarla ilişkiyi kesmeleri gerektiğini, onların kendi aralarında birbirlerine mirasçı olmasının bırakılması gerektiğini bildirir.
نهى المسلمين عن موالاة الذين كفروا وموارثتهم وإيجاب مباعدتهم ومصارمتهم وإن كانو أقارب ، وأن يتركوا يتوارثون بعضهم بعضا
Kurtubî13. yy✓ Alıntı doğrulandı
Bu müfessire göre ayet, hicret etmemiş fakat iman etmiş kişilerin, kendilerinden yardım (nefir veya mal) istendiğinde Ensar ve muhacirler tarafından desteklenmesinin farz olduğunu bildirir; ancak aralarında ahitleşme bulunan bir kavme karşı bu yardım istenirse ahit bozulmadan yardım edilmeyeceği belirtilir. İbnü'l-Arabî'ye atfen, esir düşmüş ve zayıf durumda olan mü'minlere yardımın ise istisnasız vacip olduğu, imkân varsa bütün mal ve nefer ile onların kurtarılmasına çalışılması gerektiği, bunun Mâlik ve tüm âlimlerin görüşü olduğu aktarılır. Metin, Müslümanların esir kardeşlerini düşman elinde bırakıp da kendilerinde mal, güç ve imkân bulunmasını üzücü bir durum olarak nitelendirir.
إلا أن يكونوا أسراء مستضعفين فإن الولاية معهم قائمة والنصرة لهم واجبة حتى لا تبقى منا عين تطرف حتى تخرج إلى استنقاذهم إن كان عددنا يحتمل ذلك أو نبذل جميع أموالنا في استخراجهم حتى لا يبقى لأحد درهم كذلك قال مالك وجميع العلماء
Beydâvî13. yy✓ Alıntı doğrulandı
Bu metne göre âyet, muhacir ve ensarın birbirine mirasta ve yardımlaşmada veli olduğunu, hicret etmeyen müminlerin ise bu miras velayetine dahil olmadığını belirtir. Beydâvî ayrıca kâfirlerin de kendi aralarında veli sayıldığını, bunun mefhumunun müslümanlarla kâfirler arasında miras ve yardımlaşma ilişkisinin kesilmesini gerektirdiğini; bu emre uyulmazsa yeryüzünde büyük bir fitne ve fesadın ortaya çıkacağını (imanın zayıflaması, küfrün yayılması) aktarır.
أولئك بعضهم أولياء بعض في الميراث، وكان المهاجرون والأنصار يتوارثون بالهجرة والنصرة دون الأقارب حتى نسخ بقوله: وأولوا الأرحام بعضهم أولى ببعض
Fahreddin er-Râzî12-13. yy✓ Alıntı doğrulandı
Râzî'ye göre bu ayette bahsedilen 'velayet' konusunda müfessirler ihtilaf etmiştir; Vâhidî'nin İbn Abbas ve diğer müfessirlerden naklettiğine göre bu velayet mirasa ilişkin velayettir, yani Allah hicret ve nusreti mirasın sebebi kılmış, akrabalık ise bu bağlamda mirasa sebep olmamıştır. Ancak Râzî 'velayet' lafzının bu anlama delalet etmediğini, çünkü bu lafzın kurbiyet (yakınlık) anlamı taşıdığını belirterek bu görüşü tartışır. Ayrıca kıraat farkına dair (velâye/velâye) Zeccâc ve Ebû Ali el-Fârisî'den nakiller aktarılır.
أن المراد هو الولاية في الميراث
İbn Kesîr14. yy✓ Alıntı doğrulandı
İbn Kesîr'e göre bu ayet, iman edip hicret etmeyen, bedevi diyarlarında oturan üçüncü sınıf müminlerden bahsetmektedir. Bu kişilerin ganimetlerde ve humusunda hiçbir hakları yoktur, ancak savaşa bilfiil katılmışlarsa bundan istisnadırlar. Ayrıca dinî bir savaşta yardım isterlerse onlara yardım etmek gerekir, ancak aralarında antlaşma bulunan bir topluluğa karşı yardım istenirse bu antlaşma bozulmaz.
فهؤلاء ليس لهم في المغانم نصيب ولا في خمسها إلا ماحضروا فيه القتال
Günümüz bağlantısı
Bu karşılaştırmalı okuma, zor durumda olan kardeşlere yardımın öncelikli bir sorumluluk olduğu, ancak bu yardımın verilen sözlere ve taahhütlere sadık kalınarak yürütülmesi gerektiği fikrini hatırlatır. Günümüzde bu, toplumsal dayanışma ve verilen sözlere bağlılık arasında bir denge kurma çabası olarak düşünülebilir. Ayrıca müfessirlerin farklı yöntemlerle aynı meseleye yaklaşması, ilim geleneğinde çoklu bakış açılarının bir zenginlik olarak görülebileceğine işaret eder.
Yapay zekâ analizi — fetva veya hüküm değildir, henüz uzman incelemesinden geçmemiştir