وَمَا كَانَ جَوَابَ قَوْمِهِۦٓ إِلَّآ أَن قَالُوٓا۟ أَخْرِجُوهُم مِّن قَرْيَتِكُمْ إِنَّهُمْ أُنَاسٌ يَتَطَهَّرُونَ
“Kavminin cevabı: "Onları (Lût'u ve taraftarlarını) kentinizden çıkarın, çünkü onlar, fazla temizlenen insanlarmış! "demelerinden başka bir şey olmadı.” — Elmalılı Hamdi Yazır
Zemahşerî12. yy✓ Alıntı doğrulandı
Zemahşerî'ye göre kavmin cevabı, Lut'un fuhşu kınayan ve onları israfla niteleyen sözlerine uygun bir cevap değildi; onlar konudan tamamen sapıp Lut ve mü'minleri şehirden çıkarma talebiyle karşılık verdiler. Bu, onların Lut'un nasihatinden bıkmalarından ve onun temizlik iddiasıyla alay ederek kendi pisliklerinden gururla bahsetmelerinden kaynaklanıyordu.
لكنهم جاؤا بشيء آخر لا يتعلق بكلامه ونصيحته ، من الأمر بإخراجه ومن معه من المؤمنين من قريتهم ، ضجرا بهم وبما يسمعونهم من وعظهم ونصحهم
Fahreddin er-Râzî12-13. yy✓ Alıntı doğrulandı
Bu müfessire göre kavmin Lut'u ve ona tabi olanları şehirden çıkarma talebi, gerçekte onların Lut ve arkadaşlarını fuhuş kirinden temiz ve arınmış görmelerinden dolayı bir alay ve istihza ifadesidir. Yani onlar bunu bir kusur olarak söylerken aslında Lut'un temizliğini itiraf etmiş olmaktadırlar.
على سبيل السخرية بهم وتطهرهم من الفواحش ، كما يقول الشيطان من الفسقة لبعض الصلحاء إذا وعظهم : ابعدوا عنا هذا المتقشف وأريحونا من هذا المتزهد
Kurtubî13. yy✓ Alıntı doğrulandı
Kurtubî'ye göre bu ifade Lût ve ona tabi olanlar hakkındadır; 'yatahharûn' (temizlenirler) sözü, onların bu çirkin fiile (livâta) yaklaşmaktan uzak durup temiz kalmalarını ifade eder. Katâde'nin naklettiğine göre, kavmi onları bu davranışlarından dolayı ayıplamıştır; halbuki Allah'a göre bu bir kusur değil, aksine bir meziyettir.
يقال : تطهر الرجل أي تنزه عن الإثم قال قتادة : عابوهم والله بغير عيب
Beydâvî13. yy✓ Alıntı doğrulandı
Beydâvî'ye göre Lût kavminin cevabı, onun nasihatine karşılık değil, alaycı bir tepki olmuştur; onu ve müminleri şehirlerinden çıkarmakla tehdit etmişlerdir. 'Temizlenen insanlar' ifadesi, kavmin bu sözü çirkin fiillerden kaçınmayı küçümseyerek ve alay ederek söylediğini gösterir. Lût'un karısı ise küfrünü gizlediği için istisna edilmiş ve helâk olanlardan sayılmıştır. Taşların yağdırılması, Sodom halkının inatları üzerine gerçekleşen olağanüstü bir azap türü olarak açıklanmıştır.
ولكنهم قابلوا نصحه بالأمر بإخراجه فيمن معه من المؤمنين من قريتهم والاستهزاء بهم فقالوا: إنهم أناس يتطهرون أي من الفواحش
Taberî9-10. yy✓ Alıntı doğrulandı
Taberî'ye göre Lut kavminin Lut'a ve ona uyanlara söylediği 'onlar temizlenen kimselerdir' ifadesi, alay amaçlı söylenmiş bir sözdür; Lut kavmi bununla Lut ve taraftarlarının erkeklere ve kadınlara arkadan yaklaşma fiilinden kaçınmalarını kastetmiş ve bunu onlarla alay etmek için söylemiştir. Bazı rivayetlerde bu ifade 'onları kusursuz oldukları halde ayıpladılar' şeklinde açıklanmıştır.
من أدبار الرجال وأدبار النساء، استهزاء بهم
Karşılaştırma
Ortak noktalar
Beş müfessir de kavmin 'yatahharûn' (temizlenirler) ifadesinin gerçek bir kusur bildirmediğini, aksine alay ve istihza amaçlı söylendiğini kabul eder. Lut ve ona uyanların livâta fiilinden uzak durup temiz kalmalarının, Allah nezdinde bir meziyet olduğu, kavmin ise bunu kusur gibi göstererek alay ettiği ortak vurgudur. Taberî, Kurtubî ve Beydâvî bu okumayı rivayetlerle (Mücahid, İbn Abbas, Katade, Süddî) desteklerken Zemahşerî ve Râzî daha çok dil/belağat tahliline dayanır.
Farklar
Zemahşerî, kavmin cevabının Lut'un sözüyle mantıksal bağlantısız oluşuna ve onların nasihatten bıkkınlığına odaklanır; bu bağlamsal-retorik bir okumadır. Râzî istihza vurgusunu daha kavramsal bir analizle, fasıkların salihlere karşı tavrı temsili üzerinden işler. Kurtubî ve Taberî rivayet ağırlıklı bir yöntemle, sahâbe ve tabiin nakillerine dayanarak aynı sonuca ulaşır. Beydâvî ise hem dil tahlili (istisna, tağlib) hem rivayeti birleştirip ayrıca Lut'un karısının durumu ve taşların yağdırılmasına dair ek açıklamalar getirerek konuyu genişletir.
Dönemsel bağlam
Taberî (erken dönem, rivayet tefsiri) ile Zemahşerî, Râzî, Kurtubî, Beydâvî (sonraki dönem, dirayet/dil ağırlıklı tefsir) arasında temel yorum sabit kalmıştır; değişen, ispat yöntemidir. Erken dönemde rivayet nakli öne çıkarken, sonraki müfessirlerde dil analizi, belağat ve mantıksal istidlal daha belirgin hale gelmiş, böylece aynı anlam farklı araçlarla temellendirilmiştir.
Günümüz bağlantısı
Bu ayet, doğru bilinen bir tutumun bazen çevre tarafından alay konusu edilebileceğini, ancak bunun kişinin değerini düşürmediğini hatırlatır. Sabır ve ihlasla doğru bildiği yolda durmak, toplumsal baskı veya küçümsemeye rağmen anlam taşıyabilir. Bu bağlamda ayet, bireyin ahlaki duruşunu sürdürmesinde sabrın ve ihlasın önemine dair kıssasal bir ders sunar.
Yapay zekâ analizi — fetva veya hüküm değildir, henüz uzman incelemesinden geçmemiştir