وَقَٰتِلُوا۟ فِى سَبِيلِ ٱللَّهِ ٱلَّذِينَ يُقَٰتِلُونَكُمْ وَلَا تَعْتَدُوٓا۟ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يُحِبُّ ٱلْمُعْتَدِينَ

“Size savaş açanlarla Allah yolunda çarpışın. Fakat haksız saldırıda bulunmayın. Çünkü Allah, haksız saldırıda bulunanları sevmez.” — Elmalılı Hamdi Yazır

Tefsirler

Yapay zekâ tarafından üretildi
Taberî9-10. yy✓ Alıntı doğrulandı

Taberî bu ayette kimin kastedildiği ve hükmün mensuh olup olmadığı konusunda ihtilafları nakleder. Bazı müfessirlere göre bu ayet müşriklerle savaşı emreden ilk ayettir ve Berâe suresiyle nesholunmuştur; savaşanlarla savaşılıp savaşmayanlardan el çekilmesi emredilmiştir. Taberî ise Ömer b. Abdülaziz'in görüşünü tercih eder: ayet, kendisiyle savaşmayan kadın, çocuk ve din adamlarıyla savaşılmamasını bildirir ve nesh iddiasının delilsiz olduğunu belirtir.

وأولى هذين القولين بالصواب، القول الذي قاله عمر بن عبد العزيز؛ لأن دعوى المدعي نسخ آية يحتمل أن تكون غير منسوخة بغير دلالة على صحة دعواه تحكم، والتحكم لا يعجز عنه أحد
Fahreddin er-Râzî12-13. yy✓ Alıntı doğrulandı

Râzî'ye göre bu ayet, savaşın sadece kendisiyle savaşanlara karşı yapılmasını emreder; savaşmayanlara karşı saldırı yasaklanmıştır. Ayetin neshedilmiş olduğu görüşünü reddeder ve ayeti öncesindeki bağlamla (hikmetle davet, üç yol) irtibatlandırarak, haddi aşmamanın harem içinde savaşa başlamamak, ahitleşilenlerle veya kadın-çocuk-yaşlılarla savaşmamak gibi çeşitli anlamlara gelebileceğini belirtir. Böylece bu ayetin nesh edilmediğini, farklı ihtimallerle anlaşılabileceğini savunur.

وأقول : إن حمل هذه الآية على قصة لا تعلق لها بما قبلها يوجب حصول سوء الترتيب في كلام الله تعالى وذلك يطرق الطعن إليه وهو في غاية البعد ، بل الأصوب عندي أن يقال : المراد أنه تعالى أمر محمدا صلى الله عليه وسلم أن يدعو الخلق إلى الدين الحق بأحد الطرق الثلاثة وهي الحكمة والموعظة الحسنة ، والجدال بالطريق الأحسن
Kurtubî13. yy✓ Alıntı doğrulandı

Kurtubî bu bölümde 'lâ ta'tedû' (aşırı gitmeyin) ifadesini birkaç farklı yönden açıklar: Kimine göre bu, Allah rızası dışında (asabiyet veya şöhret için) savaşmaktan sakındırmaktır; kimine göre savaşmayanla savaşmamayı ifade eder ki bu durumda ayet daha sonraki genel savaş emriyle mensuh sayılır. Ayrıca 'lâ ta'tedû' ifadesinin, Allah'ın haram kıldığını helal saymayı da içerecek şekilde iki tarafı da (aşırı sıkılık ve aşırı gevşeklik) yasakladığı görüşü aktarılır. Bu bağlamda kişinin kendine helal bir şeyi haram kılmasının hükmü de (yemin, kadını haram kılma, talak meselesi) ele alınır ve Mâlik, Ebû Hanîfe ile Şâfiî'nin görüşleri karşılaştırılır.

وقيل : لا تعتدوا أي لا تقاتلوا من لم يقاتل فعلى هذا تكون الآية منسوخة بالأمر بالقتال لجميع الكفار والله أعلم
İbn Kesîr14. yy✓ Alıntı doğrulandı

İbn Kesîr'e göre bu ayet Medine'de savaş hakkında inen ilk ayettir; Hz. Peygamber inen bu ayet üzerine kendisiyle savaşanla savaşmış, savaşmayana dokunmamıştır, ta ki Berâe (Tevbe) sûresi inene kadar. Ayet müşriklere karşı bir kışkırtma ve teşvik mahiyetindedir; onlar sizinle savaştığı gibi siz de savaşın denilmekte, ancak bu izin sınır tanımaz bir şekilde değildir; öldürme, ganimet malını gizleme, kadın-çocuk-yaşlı-rahip öldürme, ağaç yakma gibi aşırılıklara girmemek gerektiği vurgulanır.

قال هذه أول آية نزلت في القتال بالمدينة فلما نزلت كان رسول الله صلى الله عليه وسلم يقاتل من قاتله ويكف عمن كف عنه حتى نزلت سورة براءة
Beydâvî13. yy✓ Alıntı doğrulandı

Beydâvî'ye göre 'sizinle savaşanlar' ifadesi hakkında iki görüş vardır: birincisi bunun müşriklerle toptan savaş emrinden önce olduğu, ikincisi ise ifadenin savaşmayan yaşlılar, çocuklar, keşişler ve kadınlar dışında, fiilen savaşan veya savaşması beklenen kimseleri kastettiğidir. 'Aşırı gitmeyin' ifadesi ise savaşı başlatmada, ahitleşilmiş kimseyle savaşmada, davetsiz ansızın baskın yapmada, ölüleri parçalamada veya öldürülmesi yasaklananları öldürmede sınırı aşmamayı ifade eder. Hudeybiye yılında müşriklerin Hz. Peygamber'i Mekke'ye girmekten men edip anlaşma yapmaları ve müslümanların Kaza Umresi'nde haram ay veya Harem'de savaşmaktan çekinmeleri olayı bu ayetin inişine dayanak olarak zikredilir.

ويؤيد الأول ما روى: أن المشركين صدوا رسول الله صلى الله عليه وسلم عام الحديبية، وصالحوه على أن يرجع من قابل فيخلوا له مكة.

Karşılaştırma

Ortak noktalar

Tüm müfessirler ayetin savaşla ilgili sınır koyduğu konusunda birleşir: saldırganlık yasaklanmış, 'aşırı gitmeyin' ifadesi savaşmayan kadın, çocuk, yaşlı ve din adamlarına dokunulmamasıyla ilişkilendirilmiştir. Ayrıca çoğu müfessir ayetin Medine döneminde savaşla ilgili ilk inen ayetlerden olduğunu ve tarihsel bir bağlamı (Hudeybiye, Kaza Umresi gibi) olduğunu nakleder.

Farklar

Temel ayrışma noktası neshin geçerliliğidir: Taberî'nin naklettiği bir görüş ve Kurtubî'nin aktardığı bir kanaate göre ayet Berâe suresiyle mensuh sayılırken, Taberî'nin tercih ettiği görüş, Râzî ve Beydâvî'nin bir ihtimali nesh iddiasını reddeder. Râzî dil/belağat analiziyle bağlamsal çok anlamlılığı vurgularken, Kurtubî fıkhi karşılaştırmalara (Mâlik, Ebû Hanîfe, Şâfiî) yer verir; İbn Kesîr ise rivayet ağırlıklı bir okumayla ayetin kışkırtma-teşvik boyutuna dikkat çeker. Bu farklar kısmen müfessirlerin yöntem tercihinden (rivayet ağırlıklı, dil/belağat ağırlıklı, fıkhi) kaynaklanır.

Dönemsel bağlam

Taberî (erken dönem, rivayet tefsiri) nesih tartışmasını aktarıp bir tercih yaparken, sonraki müfessirler (Râzî, Kurtubî, İbn Kesîr, Beydâvî) bu tartışmayı daha sistemli hale getirmiş, dilbilimsel ve fıkhi argümanlarla derinleştirmiştir. Sınırın aşılmaması ilkesi tüm dönemlerde sabit kalırken, neshin kabulü veya reddi konusunda zamanla daha çok bağlamsal/dilsel gerekçelendirme öne çıkmıştır.

Günümüz bağlantısı

Bu karşılaştırmalı okuma, güç kullanımında ölçülülük ve sınır bilincinin zamanaşırı bir ilke olarak öne çıktığını gösterir; savunmasız kişilere zarar vermeme ilkesi ahlaki bir öz olarak korunmuştur. Günümüzde bu, toplumsal çatışma ve gerginlik durumlarında bile adalet, ölçülülük ve masumların korunması bilincine dair genel bir hassasiyetle ilişkilendirilebilir. Ayrıca müfessirler arasındaki farklı yorumların saygıyla bir arada aktarılması, ilim geleneğinde hoşgörü ve çok seslilik kültürüne dair örnek sayılabilir.

Yapay zekâ analizi — fetva veya hüküm değildir, henüz uzman incelemesinden geçmemiştir