فَأَرَدْنَآ أَن يُبْدِلَهُمَا رَبُّهُمَا خَيْرًا مِّنْهُ زَكَوٰةً وَأَقْرَبَ رُحْمًا

“"İstedik ki Rabbleri onun yerine kendilerine ondan temizlikçe daha hayırlı ve daha çok merhamet eden birini versin."” — Elmalılı Hamdi Yazır

Tefsirler

Yapay zekâ tarafından üretildi
Kurtubî13. yy✓ Alıntı doğrulandı

Kurtubî'ye göre ayette geçen 'bedele' ve 'ebdele' fiilleri eşanlamlı kullanılmıştır (mehele/emhele, nezele/enzele örnekleri gibi); 'rahmâ' kelimesi ise 'zekâten' üzerine atfedilmiş olup dinî bir vasıf ve iyilik/salah anlamındadır. Allah'ın onları başkalarıyla değiştirebileceğini bildirmesi, fiilen boşamayacağını bildiği halde kadınlara bir tehdit ve uyarı maksadıyla kudretini beyan etmesidir.

والله كان عالما بأنه كان لا يطلقهن ولكن أخبر عن قدرته على أنه إن طلقهن أبدله خيرا منهن تخويفا لهن
İbn Kesîr14. yy✓ Alıntı doğrulandı

İbn Kesîr, âyette geçen çocuğun öldürülen ilk çocuktan daha hayırlı ve anne-babasına daha merhametli olacağını, bazı rivayetlerde bunun bir erkek çocuk bazılarında ise bir kız çocuk olarak zikredildiğini nakleder. Ayrıca Hızır ile Musa kıssasının başlangıcını, İbn Abbas'ın Nevf'in 'ilim isteyen Musa, İsrailoğulları Musa'sı değil başka bir Musa'dır' iddiasını yalanladığını ve Übey b. Ka'b'dan gelen rivayetle Hz. Musa'nın kendisinden daha bilgili birini Allah'tan sorması olayını aktarır.

وقال في السفينة هما به أرحم منهما بالأول الذي قتل خضر وزعم غير سعيد بن جبير أنهما أبدلا جارية
Beydâvî13. yy✓ Alıntı doğrulandı

Beydâvî'ye göre çocuğun öldürülmesinin sebebi, mü'min olan ana babasını isyan ve küfre sürüklemesi ihtimalidir; bu, ya onlara isyanıyla eziyet vermesi, ya evde iman ile küfrün birleşmesi, ya çocuğun kendilerini saptırması ya da sevgilerinden dolayı onun küfrüne rıza göstermeleri şeklinde olabilir. Allah'ın ona bu durumu bildirmesi sebebiyle Hızır bu korkuyu duymuştur. Öldürülen çocuğun yerine Allah'ın onlara temiz ve merhametli bir evlat vereceği, hatta rivayete göre bu çocuğun bir kız olup bir peygamberle evlendiği ve ondan bir peygamber doğurduğu nakledilmiştir.

وإنما خشي ذلك لأن الله تعالى أعلمه. وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما: أن نجدة الحروري كتب إليه كيف قتله وقد نهى النبي صلى الله عليه وسلم عن قتل الولدان، فكتب إليه إن كنت علمت من حال الولدان ما علمه عالم موسى فلك أن تقتل.
Taberî9-10. yy✓ Alıntı doğrulandı

Taberî, 'يبدله' kelimesinin okunuşlarındaki (tahfif/teşdid) kıraat ihtilafını aktarır; ona göre iki kıraat de sahih ve manaca birbirine yakındır, hangisiyle okunursa okunsun okuyan isabet etmiştir. Ayrıca öldürülen çocuğun ana-babasına Allah'ın onun yerine kız mı yoksa mümin/salih bir erkek çocuk mu verdiği hususunda nakledilen farklı rivayetleri de zikreder. Kadınların vasıflarıyla ilgili (müسlimat, mü'minat, kanitat, tâibat, âbidat, sâihat) kelimelerin tefsirinde de 'sâihat' lafzının oruçlu kadınlar mı yoksa muhacir kadınlar mı olduğu yönündeki ihtilafı nakleder.

والصواب من القول أنهما قراءتان معروفتان صحيحتا المعنى، فبأيتهما قرأ القارئ فمصيب
Fahreddin er-Râzî12-13. yy✓ Alıntı doğrulandı

Bu müfessire göre Allah, Peygamber'in hanımlarını boşamayacağını bilmekle birlikte, onları korkutmak amacıyla boşadığı takdirde kendilerinden daha hayırlı eşlerle değiştirebileceğine dair kudretini haber vermiştir. Ardından bu değiştirilecek eşler; İslam'a bağlılık, iman, itaat, gece namazı ve gündüz oruç anlamına gelen sıfatlarla nitelendirilmiştir.

أخبر عن قدرته أنه إن طلقهن أبدله خيرا منهم تخويفا لهن

Karşılaştırma

Ortak noktalar

Kurtubî, Râzî ve Taberî 'bedele/ebdele' fiillerinin dil yapısı ve kıraat farklılıkları üzerinde dururken; İbn Kesîr, Beydâvî ve Taberî öldürülen/değiştirilen çocuğun kimliği (kız-erkek, mümin-salih) konusundaki rivayetleri nakletmede birleşir. Kurtubî ve Râzî ayrıca Allah'ın burada fiilen gerçekleşmeyecek bir durumu bildirerek uyarı/tehdit maksadı taşıdığı yorumunda örtüşür.

Farklar

Kurtubî ve Râzî dil/belağat eksenli bağlamsal yorumla ayetin tehdit-uyarı boyutuna odaklanırken, İbn Kesîr rivayet nakline dayanarak kıssanın anlatı unsurlarını (Musa-Hızır, çocuğun hayırlı oluşu) öne çıkarır. Beydâvî ise çocuğun öldürülme sebebini ahlakî/imani ihtimallerle temellendirip tefsirî bir anlatıyı (kızın peygamberle evlenmesi) ekler. Taberî kıraat ihtilaflarını sahâbe/tabiîn rivayetleriyle birlikte tarafsızca sunar, kesin bir tercih yapmaz. Bu farklar müfessirlerin yöntem tercihinden (dilci-belağatçi yaklaşım vs. rivayet/hadis odaklı yaklaşım) kaynaklanır.

Dönemsel bağlam

En eski müfessir Taberî rivayet ve kıraat çeşitliliğini nakletmeye önem verirken, sonraki dönemlerde Kurtubî ve Râzî dil tahlili ve bağlamsal yorumu daha sistematik hale getirmiş, Beydâvî ise özet ve tefsirî anlatıyı harmanlamıştır. İbn Kesîr rivayet ağırlıklı klasik yöntemi sürdürmüştür. Temel çerçeve (dil analizi + rivayet) sabit kalmakla birlikte, zamanla yorumların derinleşip çeşitlendiği görülür.

Günümüz bağlantısı

Bu karşılaştırmalı okuma, ilim ile iman arasındaki uyumun ve bir konuda birden fazla meşru anlayışın bulunabileceğinin hoşgörüyle karşılanmasının kıymetini hatırlatabilir. Aile içinde sabır, ihlas ve yapıcı bir tutumun; nesillerin yetiştirilmesinde merhamet ve dinî duyarlılığın önemine dair bir düşünme fırsatı sunar. Farklı müfessirlerin aynı ayete getirdiği çeşitli yorumlar, toplumsal meselelerde tek bir kesin sonuca varmadan çoğulcu bir anlayışla yaklaşmanın değerine işaret edebilir.

Yapay zekâ analizi — fetva veya hüküm değildir, henüz uzman incelemesinden geçmemiştir