وَمَن يَدْعُ مَعَ ٱللَّهِ إِلَٰهًا ءَاخَرَ لَا بُرْهَٰنَ لَهُۥ بِهِۦ فَإِنَّمَا حِسَابُهُۥ عِندَ رَبِّهِۦٓ إِنَّهُۥ لَا يُفْلِحُ ٱلْكَٰفِرُونَ

“He who crieth unto any other god along with Allah hath no proof thereof. His reckoning is only with his Lord. Lo! disbelievers will not be successful.” — M. M. Pickthall

Tafsirs

AI-generated
Taberî9-10. c.✓ Citation verified

Taberî'ye göre Allah ile birlikte tapılmaya layık olmayan başka bir ilaha kulluk edenin bu davranışı için hiçbir delili ve hiçbir kanıtı yoktur. Bu kişinin kötü amelinin hesabı Rabbinin katındadır ve Allah kendisine geldiğinde onun cezasını tam olarak verecektir. Böylece Allah'ı inkar edenler O'nun katında kurtuluşa eremezler, nimette ebedi kalmayı da elde edemezler.

ومن يدع مع المعبود الذي لا تصلح العبادة إلا له معبودا آخر، لا حجة له بما يقول ويعمل من ذلك ولا بينة
Zemahşerî12. c.✓ Citation verified

Zemahşerî, Mü'minûn sûresinin faziletine dair rivayetleri aktarır; sûreyi okuyan kişiye meleklerin ölüm anında rahatlık ve müjde ile geleceğini, sûrenin başındaki üç ayetle amel edip sonundaki dört ayetle öğüt alan kimsenin kurtuluşa ereceğini bildirir. Ayrıca Hz. Ömer'den, Peygamber'e vahiy indiğinde arı vızıltısına benzer bir ses duyulduğu ve bu on ayeti okuyup namaz kılanın cennete gireceğini söylediği rivayetini nakleder.

من قرأ سورة المؤمنون بشرته الملائكة بالروح والريحان وما تقر به عينه عند نزول ملك الموت
Fahreddin er-Râzî12-13. c.✓ Citation verified

Bu müfessire göre sûrenin sonunda Hz. Peygamber'e 'Rabbi'ğfir verham' demesi emredilmiş ve Allah'ın 'hayru'r-râhimîn' olduğu övgüsüyle bitirilmiştir. Bu hitamın öncesiyle bağlantısı, kâfirlerin dünyadaki cehaletleri ve ahiretteki azaplarının anlatılmasından sonra, kulun Allah'a yönelmesi ve O'nun mağfiret ile rahmet delillerine sığınmasının emredilmesidir; zira bu ikisi her türlü afet ve korkudan koruyandır. Ayrıca sûrenin başı ile sonunun arşın hazinelerinden olduğuna, baştan üç ayetle amel edip sondan dört ayetle öğüt alanın kurtuluşa erip felah bulacağına dair bir rivayet nakledilmiştir.

فإن قيل كيف تتصل هذه الخاتمة بما قبلها ؟ قلنا لأنه سبحانه لما شرح أحوال الكفار في جهلهم في الدنيا وعذابهم في الآخرة أمر بالانقطاع إلى الله تعالى والالتجاء إلى دلائل غفرانه ورحمته ، فإنهما هما العاصمان عن كل الآفات والمخافات
Kurtubî13. c.✓ Citation verified

Bu müfessire göre metin, Allah'ın kulunu cezalandıracağını ve hesaba çekeceğini ifade etmektedir. Ayrıca metinde geçen zamirin (هاء) 'şan zamiri' (durum ve olayı işaret eden zamir) olduğu belirtilmektedir.

أي هو يعاقبه ويحاسبه ( إنه ) الهاء ضمير الأمر والشأن
İbn Kesîr14. c.✓ Citation verified

İbn Kesîr, ayetin Allah'ın hesaba çekeceğini ve kıyamet gününde kâfirler için ne kurtuluş ne de felah olmayacağını bildirdiğini belirtir. Bu görüşü desteklemek için Katade'den nakledilen ve Peygamber'in putlara tapan bir adamla diyaloğunu içeren bir rivayet aktarır. Bu rivayette Peygamber, adama putların zarar giderme ve fayda verme güçlerinin olmadığını sorgulatarak onu ikna eder.

قال قتادة ذكر لنا أن نبي الله صلى الله عليه وآله وسلم قال لرجل ماتعبد قال أعبد الله وكذا وكذا حتى عد أصناما فقال رسول الله صلى الله عليه وسلم فأيهم إذا أصابك ضر فدعوته كشفه عنك قال الله عز وجل
Beydâvî13. c.✓ Citation verified

Beydâvî'ye göre 'el-Melikü'l-Hakk' ifadesi Allah'ın mülkünün mutlak ve gerçek oluşunu belirtir; zira O'ndan başka her varlık zâtı itibariyle memlûk (sahip olunan) olup, ancak bazı yönlerden ve bazı hallerde arazî olarak mâlik sayılabilir. 'Rab Allah ile beraber başka bir ilaha tapan kişinin delili olmadığı' vurgusu, dinin ancak delile dayanması gerektiğini, delilsiz inancın câiz olmadığını, delile aykırı olanın ise haydi haydi câiz olmadığını gösterir. Sûre müminlerin kurtuluşunu tespit ederek başlamış, kâfirlerin kurtuluşunu nefyederek bitmiştir.

فتعالى الله الملك الحق الذي يحق له الملك مطلقا فإن من عداه مملوك بالذات مالك بالعرض من وجه دون وجه وفي حال دون حال. لا إله إلا هو فإن ما عداه عبيد له.

Comparison

Common ground

Müfessirlerin çoğu ayetin, Allah'tan başkasına delilsiz kulluk edenin bu tutumunun temelsizliğini ve hesabının Allah katında görüleceğini, kâfirler için kurtuluş olmayacağını vurguladığında birleşir. Taberî, İbn Kesîr ve Beydâvî özellikle 'delil olmaksızın tapınma'nın geçersizliğine dikkat çeker; ayrıca sûrenin başı ile sonu arasındaki bağlantıya (Zemahşerî, Râzî, Beydâvî) ve bu ayetlerin faziletine dair rivayetlere ortak vurgu vardır.

Differences

Taberî ve İbn Kesîr rivayet temelli bir okumayla ayetin hesap ve ceza boyutuna odaklanırken, Kurtubî dil/belağat analiziyle zamirin işlevine eğilir. Beydâvî hem dil tahlili hem kıraat farklılıklarını işleyerek daha teknik bir yaklaşım sunar; Zemahşerî ve Râzî ise sûrenin faziletine dair rivayetleri aktarıp bağlamsal bütünlüğe (baş-son ilişkisi) vurgu yaparak daha manevi/edebi bir çerçeve çizer. Bu farklar, müfessirlerin yöntemsel eğilimlerinden (rivayet, dirayet, dil, belağat) kaynaklanır.

Historical context

Taberî'den Beydâvî'ye uzanan süreçte temel anlam (delilsiz kulluğun geçersizliği, hesap günü gerçeği) sabit kalmış; ancak zamanla tefsir yöntemi rivayet ağırlıklı yaklaşımdan dil, belagat ve bağlamsal bütünlük analizine doğru genişlemiştir. Bu, tefsir ilminin farklı dönemlerde çeşitli araçlarla derinleştiğini gösterir, tek bir yorumun öne çıkarılmasını gerektirmez.

Modern connection

Bu karşılaştırmalı okuma, inancın sağlam bir temele, akla ve delile dayanması gerektiğini hatırlatır; bu da günümüzde ilim ile iman arasındaki uyumu düşünmeye vesile olabilir. Ayrıca sûrenin bütünündeki tevbe, mağfiret ve rahmet vurgusu, kişinin hem kendi nefsiyle hem çevresiyle ilişkisinde sabır ve ihlas gözeten bir tutum geliştirmesine dair nazik bir hatırlatma olarak görülebilir.

AI analysis — not a fatwa or ruling, not yet reviewed by a scholar