فَٱسْتَجَبْنَا لَهُۥ وَوَهَبْنَا لَهُۥ يَحْيَىٰ وَأَصْلَحْنَا لَهُۥ زَوْجَهُۥٓ إِنَّهُمْ كَانُوا۟ يُسَٰرِعُونَ فِى ٱلْخَيْرَٰتِ وَيَدْعُونَنَا رَغَبًا وَرَهَبًا وَكَانُوا۟ لَنَا خَٰشِعِينَ

“Then We heard his prayer, and bestowed upon him John, and adjusted his wife (to bear a child) for him. Lo! they used to vie one with the other in good deeds, and they cried unto Us in longing and in fear, and were submissive unto Us.” — M. M. Pickthall

Tafsirs

AI-generated
Zemahşerî12. c.✓ Citation verified

Zemahşerî'ye göre İbrahim'e verilen müjde yalnızca bir erkek çocuk verileceğini değil, aynı zamanda bu çocuğun hilm (yumuşak huyluluk, olgunluk) çağına ulaşacağını ve gerçekten halim bir kişi olacağını da içermektedir. Bu halimliğin en büyük göstergesi, babası kendisini kurban etmeyi teklif ettiğinde sabırla teslim olmasıdır. Ayrıca Hz. Ali'nin İbn Abbas'a oğlu dolayısıyla yaptığı tebrikten hareketle 'hibe' kelimesinin isimlendirmelerde (Hibetullah, Mevhûb, Vehb, Müveheb gibi) yaygınlaşmasına değinilmiştir.

وقد انطوت البشارة على ثلاث : على أن الولد غلام ذكر ، وأنه يبلغ أوان الحلم ، وأنه يكون حليما ، وأي حلم أعظم من حلمه حين عرض عليه أبوه الذبح ، فقال : ستجدني إن شاء الله من الصابرين ، ثم استسلم لذلك
Fahreddin er-Râzî12-13. c.✓ Citation verified

Bu müfessire göre âyet, peygamberlerin hayırlarda koşuşturma (müsâraat) özelliklerini ve 'hayrat' lafzının umum ifade ettiğini bildirir; bu genel lafız yapılması gereken her şeyi yapmayı ve yapılmaması gerekeni terk etmeyi kapsar. Böylece peygamberlerin gerekli her fiili yaptıkları ve gerekmeyen her şeyi terk ettikleri sabit olur, bu da onlardan günah sadır olmasıyla çelişir. Ayrıca âyetin başı peygamberlerin şerefini beyan ederken, sonu yalancı iddiacılar için bir tehdit içerir.

ولفظ الخيرات للعموم فيتناول الكل ويدخل فيه فعل ما ينبغي وترك ما لا ينبغي ، فثبت أن الأنبياء كانوا فاعلين لكل ما ينبغي فعله وتاركين كل ما ينبغي تركه ، وذلك ينافي صدور الذنب عنهم
Kurtubî13. c.✓ Citation verified

Kurtubî bu bölümde önce Zekeriya'nın hanımının kısırlıktan kurtarılması veya kötü huyunun ıslah edilmesi rivayetlerini aktarır; ardından 'yed'ûnenâ ragaben ve rahaben' ifadesini açıklar: peygamberlerin Allah'a hem rahat hem sıkıntı zamanında sığındıklarını, rağbet ve rehbet hallerinin birbirine bitişik olduğunu belirtir. Ayrıca dua ederken ellerin nasıl kaldırılacağına dair Hz. Peygamber'den nakledilen çeşitli hadisleri ve alimlerin bu konudaki farklı görüşlerini sıralar.

أي يفزعون إلينا فيدعوننا في حال الرخاء وحال الشدة وقيل : المعنى يدعون وقت تعبدهم وهم بحال رغبة ورجاء ورهبة وخوف لأن الرغبة والرهبة متلازمان
İbn Kesîr14. c.✓ Citation verified

İbn Kesîr, Zekeriyya'nın eşinin durumuna dair üç farklı rivayeti aktarır: İbn Abbas, Mücahid ve Said b. Cübeyr'e göre kadın kısırdı ve Allah onu doğurgan kıldı; Atâ'dan gelen rivayete göre dilinde bir uzunluk (sertlik) vardı, Allah bunu düzeltti; başka bir rivayette ise huyunda bir kusur olduğu ve Allah'ın onu ıslah ettiği belirtilir. İbn Kesîr, siyaka en uygun olanın ilk görüş (kısırlık) olduğunu vurgular. Ayrıca 'rağaben ve raheben' ve 'hâşiîn' ifadeleriyle ilgili Sevrî, İbn Abbas, Mücahid, Ebü'l-Âliye, Ebû Sinan, Hasan, Katâde ve Dahhak'tan nakledilen tefsirleri sıralayarak bunların birbirine yakın anlamlar taşıdığını belirtir.

وهكذا قال محمد بن كعب السدي والأظهر من السياق الأول
Beydâvî13. c.✓ Citation verified

Bu metne göre Zekeriyya'nın duası, kendisini tek ve varissiz bırakmaması, ölümünden sonra kendisine mirasçı olacak bir çocuk vermesi talebidir; eğer bu gerçekleşmezse Allah'ın zaten en hayırlı varis olduğuna razı olduğunu ifade eder. Allah bu duayı kabul edip Yahya'yı bahşetmiş ve eşini ıslah etmiştir; bu ıslah ya kısırlığından sonra doğuma elverişli hale getirilmesi ya da huysuz olan mizacının güzelleştirilmesi anlamındadır. Peygamberlerin hayır işlerine koşmaları, rağbet ve korku ile dua etmeleri ve Allah'a huşû içinde olmaları, onların bu meziyetler sayesinde Allah katında istediklerine ulaştıklarını gösterir.

رب لا تذرني فردا وحيدا بلا ولد يرثني. وأنت خير الوارثين فإن لم ترزقني من يرثني فلا أبالي به. فاستجبنا له ووهبنا له يحيى وأصلحنا له زوجه أي أصلحناها للولادة بعد عقرها أو ل زكريا بتحسين خلقها وكانت حردة.
Taberî9-10. c.✓ Citation verified

Taberî, Zekeriyya'nın eşinin ıslahı konusunda iki görüş nakleder: bazıları onun kısır olduğunu ve Allah'ın onu doğurgan kıldığını, bazıları da kötü huylu olduğunu ve Allah'ın huyunu güzelleştirdiğini söylemiştir. Taberî ise bu iki mananın da 'ıslah' kavramına dahil olduğunu, Allah'ın metinde bunlardan birini diğerine tahsis etmediğini, dolayısıyla ifadenin genel (umum) olarak anlaşılması gerektiğini belirtir.

والصواب من القول في ذلك أن يقال: إن الله أصلح لزكريا زوجه

Comparison

Common ground

Zekeriyya kıssasındaki 'ıslah' ifadesi üzerine müfessirlerin çoğu (Kurtubî, İbn Kesîr, Beydâvî, Taberî) benzer rivayetlere yer verir: eşinin ya kısırlıktan kurtarılması ya da huyunun düzeltilmesi. Ayrıca peygamberlerin hayırda yarışması, rağbet-rehbet (umut-korku) ile dua etmeleri ve huşû hali ortak vurgulanan noktalardır.

Differences

Taberî iki rivayeti de 'ıslah' kavramına dahil ederek umum yorumunu tercih ederken, İbn Kesîr siyaka en uygun olanın kısırlık rivayeti olduğunu öne çıkarır; bu, rivayet malzemesine yaklaşımdaki tercih farkını gösterir. Zemahşerî ve Râzî ise dil/belağat ve kelami sonuçlara (peygamberlerin günahsızlığı, hibe kelimesinin isimleşmesi) daha çok eğilirken, Kurtubî fıkhi ayrıntılara (dua ederken el kaldırma) yönelmiştir; bu farklar müfessirlerin yöntem ağırlıklarından (rivayet, dil, fıkıh, kelam) kaynaklanır.

Historical context

Taberî ve İbn Kesîr gibi erken-orta dönem müfessirler rivayet malzemesini toplayıp karşılaştırmaya öncelik verirken, Zemahşerî ve Râzî gibi daha sonraki müfessirler dil analizini ve kelami çıkarımları öne çıkarır; Kurtubî ise fıkhi ayrıntılara daha fazla yer ayırır. Bu, tefsir geleneğinin zamanla rivayet merkezli yaklaşımdan dil/kelam ve fıkıh eksenli yorumlara doğru çeşitlendiğini gösterir, ancak temel rivayetler tüm dönemlerde korunmuştur.

Modern connection

Bu karşılaştırmalı okuma, sıkıntı ve rahatlık zamanlarında dua ve sabrın bir bütünlük içinde yaşanabileceğine dair bir hatırlatma sunar. Zekeriyya kıssası, aile içi zorlukların (kısırlık, huy meselesi) sabır ve ıslah yoluyla aşılabileceğine dair yapıcı bir bakış açısı taşır. Ayrıca farklı müfessirlerin aynı ayete dil, rivayet ve fıkıh açısından yaklaşması, ilim geleneğinde çok yönlü ve saygılı bir okuma çabasının örneği olarak görülebilir.

AI analysis — not a fatwa or ruling, not yet reviewed by a scholar