فَلَعَلَّكَ تَارِكٌۢ بَعْضَ مَا يُوحَىٰٓ إِلَيْكَ وَضَآئِقٌۢ بِهِۦ صَدْرُكَ أَن يَقُولُوا۟ لَوْلَآ أُنزِلَ عَلَيْهِ كَنزٌ أَوْ جَآءَ مَعَهُۥ مَلَكٌ إِنَّمَآ أَنتَ نَذِيرٌ وَٱللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَىْءٍ وَكِيلٌ

“A likely thing, that thou wouldst forsake aught of that which hath been revealed unto thee, and that thy breast should be straitened for it, because they say: Why hath not a treasure been sent down for him, or an angel come with him? Thou art but a warner, and Allah is in charge of all things.” — M. M. Pickthall

Tafsirs

AI-generated
Taberî9-10. c.✓ Citation verified

Taberî bu bölümde Peygamber'e hitaben inen ayeti, ona vahyedilenden bir kısmını -kavminin baskısı veya ayet talep etmeleri karşısında- terk etmemesi ve kalbinin bundan dolayı sıkışmaması, tebliğ görevini tam olarak yerine getirmesi şeklinde açıklar. Ona göre mucize/ayet göndermek Allah'ın elindedir, Peygamber'in görevi sadece tebliğ ve inzar etmektir; müşriklerin istediği ayetleri getirmemesi onu tebliğden alıkoymamalıdır.

فبلغهم ما أوحيته إليك، فإنك تنذرهم عقابي وتحذرهم بأسي على كفرهم بي، وإنما الآيات التي يسألونكها عندي، وفي سلطاني أنزلها إذا شئت، وليس عليك إلا البلاغ والإنذار.
Zemahşerî12. c.✓ Citation verified

Zemahşerî'ye göre bu ayette Hz. Peygamber'in, müşriklerin ısrarlı ve kasıtlı itirazları (âyet talep etmeleri, hazineler ve melekler istemeleri) yüzünden bazı vahyi tebliğ etmekten çekinme ihtimaline değinilmektedir; ancak Allah kendisine sadece uyarma ve tebliğ görevinin düştüğünü, onların reddi veya alaycılığının kendisini bağlamayacağını bildirmiştir. Ayrıca müfessir 'ضيق' yerine 'ضائق' formunun seçilmesini, Peygamber'in göğsünün asıl olarak geniş olduğuna, bu sıkıntının ise geçici/arızi bir hal olduğuna işaret eden bir dil özelliği olarak açıklar.

فإن قلت : لم عدل عن ضيق إلى ضائق ؟ قلت : ليدل علي أنه ضيق عارض غير ثابت ، لأن رسول الله صلى الله عليه وسلم كان أفسح الناس صدرا
Fahreddin er-Râzî12-13. c.✓ Citation verified

Bu müfessire göre ayet, müşriklerin Hz. Peygamber'den mucize veya vahiyle ilgili farklı taleplerde bulunmasıyla ilgilidir; Allah Teâlâ Peygamber'in kalbinin bu taleplerden dolayı daraldığını bildirip sonra onu teselli ve teyid etmiştir. Râzî, 'fe-le'alleke tarikun ba'da' ifadesindeki şek edatının gerçek bir tereddüt değil, Arap dilinde bir kişiyi bir şeyden caydırmak için kullanılan bir zecr/men etme üslubu olduğunu açıklar. Ayrıca peygamberin vahyi tebliğ etmemesi ile müşriklerin alayına maruz kalması arasındaki iki zarardan, vahyi terk etmenin daha büyük zarar olduğu belirtilerek tebliğin zorunluluğu vurgulanır.

فإن قيل : قوله : { فلعلك } كلمة شك فما الفائدة فيها ؟ قلنا : المراد منه الزجر ، والعرب تقول للرجل إذا أرادوا إبعاده عن أمر لعلك تقدر أن تفعل كذا مع أنه لا شك فيه
Kurtubî13. c.✓ Citation verified

Kurtubî bu metinde iki ayrı meseleyi ele alır: birincisi 'أن تقولوا/يقولوا' okumalarındaki kıraat farkı (gaib/muhatap sigası) ve bunun 'şehidnâ' sözünün kime ait olduğuyla bağlantısı; ikincisi ise Peygamber'in müşriklerin ilahlarına sövmeyi terk etmesi konusundaki teklifleri karşısında 'sadrun dâik' ve 'tarik' ifadelerinin taşıdığı anlam. Şehadetin melekler tarafından mı yoksa Âdem oğulları tarafından mı söylendiği hususunda Mücahid, Dahhâk, Süddî, İbn Abbas ve Übey b. Ka'b'dan nakledilen farklı görüşler zikredilir. Ayrıca müşriklerin Hz. Peygamber'e sövme içermeyen bir kitap getirmesi şartıyla iman edecekleri teklifinin ayetin inişine sebep olduğu rivayet edilir.

وقال : ضائق ولم يقل ضيق ليشاكل تارك الذي قبله ولأن الضائق عارض والضيق ألزم منه في موضع نصب أي كراهية أن يقولوا أو لئلا يقولوا
İbn Kesîr14. c.✓ Citation verified

İbn Kesîr'e göre bu ayet, Peygamber'in yalanlanması karşısında ona sabır ve teselli verilmesiyle ilgilidir; kendisinden önceki peygamberlerin de yalanlandığı ve eziyet gördüğü, sonunda Allah'ın yardımının geldiği hatırlatılır. Ardından Kur'an'ın mucizevi oluşu ve benzerinin, on suresinin ya da bir suresinin bile getirilemeyeceği vurgulanır; bunun sebebi Rabb'in kelamının yaratılmışların kelamına benzemeyişidir, tıpkı sıfatlarının ve zatının da yaratılmışlara benzemediği gibi.

لأن كلام الرب تعالى لا يشبه كلام المخلوقين كما أن صفاته لا تشبه صفات المحدثات وذاته لا يشبهها شيء تعالى وتقدس وتنزه لا إله هو ولا رب سواه
Beydâvî13. c.✓ Citation verified

Beydâvî'ye göre bu ayet, Peygamber'in kendisine vahyedilenin bir kısmını -müşriklerin görüşüne aykırı olanını- onların reddi ve alay etmesinden çekinerek tebliğ etmekten geri durabileceği ihtimalini ele alır. Bu çekinme, müşriklerin 'ona bir hazine indirilseydi veya onu doğrulayan bir melek gelseydi' demelerinden korkma şeklinde tezahür eder. Ayet, Peygamber'in görevinin sadece uyarmak olduğunu, onların kabul etmesi ya da tekliflerde bulunmasının kendisini bağlamadığını, dolayısıyla göğsünün sıkılmasına gerek olmadığını bildirir.

إنما أنت نذير

Comparison

Common ground

Tüm müfessirler ayeti aynı temel çerçevede okur: Hz. Peygamber müşriklerin ısrarlı itirazları, ayet/mucize talepleri veya alay etmeleri karşısında göğsünün sıkışması ihtimaliyle karşı karşıyadır; Allah ona görevinin sadece tebliğ ve uyarma olduğunu, muhataplarının tepkisinin kendisini bağlamadığını bildirerek teselli eder. Taberî, Zemahşerî, Râzî ve Beydâvî bu tebliğ-görev vurgusunda örtüşür.

Differences

Taberî bağlamsal okuma ve Mücahid rivayetiyle sınırlı bir açıklama sunar; Zemahşerî ve Kurtubî 'ضائق' kelimesinin seçimini dil/belağat inceliğiyle temellendirir (geçici sıkıntı vurgusu); Râzî şek edatının zecr/men anlamı ve iki zarar kıyaslaması gibi daha derin bir mantıksal-dilsel tahlile girer, ayrıca işârî bir boyut da ekler; Kurtubî kıraat farklılıkları ve şehadetin kime ait olduğu gibi teknik meselelere ağırlık verir; İbn Kesîr ise ayeti sabır-teselli ve Kur'an'ın mucizevi/yaratılmamışlığı temasına bağlayarak akaid eksenli bir okuma yapar. Bu farklar büyük ölçüde her müfessirin yönteminden (rivayet, dil-belağat, kıraat, akaid) kaynaklanır.

Historical context

Erken dönem müfessiri Taberî rivayet temelli sade bir açıklamayla yetinirken, sonraki dönemlerde Zemahşerî ve Beydâvî dil/belağat inceliklerine, Râzî mantıksal-kelami tahlile, Kurtubî kıraat ve rivayet çeşitliliğine, İbn Kesîr ise akaid temelli bir senteze yönelmiştir. Temel mesaj (tebliğ görevinin sürdürülmesi, Peygamber'in sabrı) tüm dönemlerde sabit kalırken, açıklama yöntemleri ve vurgu noktaları müfessirin ilmî yönelimine göre çeşitlenmiştir.

Modern connection

Bu karşılaştırmalı okuma, bir kişinin haklı ve yapıcı bir sözü, çevresinin tepkisinden veya alayından çekinerek geri çekmemesi gerektiğine dair genel bir ahlaki ilke sunar. Sabır ve ihlasla görevini sürdürme, başkalarının onayına bağlı olmaksızın doğru bildiğini samimiyetle paylaşma tutumu, günümüzde de eğitim, aile içi iletişim ve toplumsal hizmet alanlarında yol gösterici bir tavır olarak düşünülebilir. Farklı müfessirlerin yöntem çeşitliliği ise, aynı metne dil, akaid ve rivayet gibi farklı pencerelerden bakmanın ilim-iman uyumuna nasıl hizmet edebileceğini hatırlatır.

AI analysis — not a fatwa or ruling, not yet reviewed by a scholar