قَدْ خَسِرَ ٱلَّذِينَ قَتَلُوٓا۟ أَوْلَٰدَهُمْ سَفَهًۢا بِغَيْرِ عِلْمٍ وَحَرَّمُوا۟ مَا رَزَقَهُمُ ٱللَّهُ ٱفْتِرَآءً عَلَى ٱللَّهِ قَدْ ضَلُّوا۟ وَمَا كَانُوا۟ مُهْتَدِينَ
“Bilgisizlik yüzünden beyinsizce çocuklarını öldürenler ve Allah'ın kendilerine verdiği rızkı, Allah'a iftira ederek haram kılanlar muhakkak ki, ziyana uğradılar. Bunlar, doğru yoldan sapmışlardır; hidayete erecek de değillerdir.” — Elmalılı Hamdi Yazır
Taberî9-10. yy✓ Alıntı doğrulandı
Taberî'ye göre bu ayet, Allah'a yalan iftira eden ve O'na putları ortak koşan müşrikleri anlatır; şeytanları onlara çocuklarını öldürmeyi ve Allah'ın rızık kıldığı malları haram kılmayı süslü göstermiş, onlar da bu işleri cehalet, akıl noksanlığı ve anlayışsızlık sebebiyle yapmışlardır. Ayetteki 'sapıtmışlardır' ifadesi, bu fiilleriyle hak yolundan çıkıp doğru yoldan uzaklaştıklarını belirtir. Bu durum Rebîa ve Mudar kabilelerinde kız çocuklarının diri diri toprağa gömülmesi ve cahiliye dönemindeki bahîre, sâibe, vasîle gibi hayvanları putlar adına haram kılma uygulamalarıyla açıklanmıştır.
يقول تعالى ذكره: قد هلك هؤلاء المفترون على ربهم الكذب، العادلون به الأوثان والأصنام، الذين زين لهم شركاؤهم قتل أولادهم، وتحريم ما أنعمت عليهم من أموالهم، فقتلوا طاعة لها أولادهم
Zemahşerî12. yy✓ Alıntı doğrulandı
Zemahşerî'ye göre bu ayet, kızlarını esaret veya fakirlik korkusuyla diri diri gömen Rabîa, Mudar ve Arap kabilelerine yönelik inmiştir. Bu davranış, onların akıllarının hafifliğinden ve çocuklarını rızıklandıranın kendileri değil Allah olduğunu bilmemelerinden kaynaklanmaktadır.
نزلت في ربيعة ومضر والعرب الذين كانوا يئدون بناتهم مخافة السبي والفقر لخفة أحلامهم ، وجهلهم بأن الله هو رازق أولادهم ، لا هم
Fahreddin er-Râzî12-13. yy✓ Alıntı doğrulandı
Bu müfessire göre ayet, önceki ayetlerde zikredilen çocukları öldürme ve Allah'ın verdiği rızıkları haram kılma fiillerini birleştirip bunların yol açtığı yedi kötü vasfı sıralar: hüsran, sefahet, cehalet, haram kılma, Allah'a iftira, dalalet ve hidayetsizlik. Bunlardan ilki olan hüsran, çocuğun büyük bir nimet olmasına karşın onu yok etmeye çalışmanın dünyada büyük bir kınama, ahirette de büyük bir azabı gerektirmesiyle açıklanır. İkinci vasıf olan sefahet ise, kesin ve büyük bir zararı (öldürme), vehmî ve küçük bir zarardan (fakirlik) korkarak işlemenin akılsızlık olduğu şeklinde temellendirilir.
فهذه أمور سبعة وكل واحد منها سبب تام في حصول الذم . أما الأول : وهو الخسران ، وذلك لأن الولد نعمة عظيمة من الله على العبد ، فإذا سعى في إبطاله ، فقد خسر خسرانا عظيما
Kurtubî13. yy✓ Alıntı doğrulandı
Verilen metin parçası, ayetin bir bölümüne işaret eden çok kısa bir bağlantı ifadesinden ibarettir; bu haliyle müfessirin ayet hakkındaki görüşünü tespit etmeye imkan vermemektedir.
إلى قوله
Beydâvî13. yy✓ Alıntı doğrulandı
Bu müfessire göre ayetteki 'evlatlarını öldürenler' ifadesi, esir düşme veya fakirlik korkusuyla kızlarını öldüren Arapları kastetmektedir. Bunu 'bilgisizce/cahillikle' yapmalarının sebebi, akıllarının hafifliği ve Allah'ın rızık verdiğini bilmemeleridir. Ayrıca Allah'ın rızık olarak verdiği bahîre gibi şeyleri haram kılmaları da Allah'a karşı bir iftira olarak değerlendirilmiş ve bu davranış sahiplerinin doğru yoldan sapmış olduğu belirtilmiştir.
لخفة عقلهم وجهلهم بأن الله سبحانه وتعالى رازق أولادهم لا هم
Karşılaştırma
Ortak noktalar
Taberî, Zemahşerî, Râzî ve Beydâvî; ayetin cahiliye Araplarının esaret veya fakirlik korkusuyla kız çocuklarını öldürmesi ve bahîre/sâibe gibi hayvanları haram kılması uygulamalarına işaret ettiğinde birleşiyor. Bu fiillerin cehalet, akıl noksanlığı ve Allah'ın rızık verdiğini bilmemekten kaynaklandığı, sonucun da Allah'a iftira ve doğru yoldan sapma olduğu ortak vurgu.
Farklar
Taberî rivayet malzemesine (Sudî, Katâde, Ebu Rezîn) ağırlık verip tarihi uygulamaları nakille destekler; Zemahşerî buna bir kıraat farkını da katarak dil analizini genişletir; Râzî ise olayı akli-mantıksal bir çerçeveye taşıyıp ayette yedi ayrı kötü vasfı (hüsran, sefahet, cehalet vb.) sistematik biçimde sıralayarak sebep-sonuç ilişkisi kurar; Beydâvî kısa ve özet bir dil/belağat okuması sunar. Kurtubî'den ise değerlendirmeye imkan verecek yeterli metin bulunmamaktadır.
Dönemsel bağlam
En eski müfessir Taberî rivayet odaklı bir yöntemle olayı tarihi bağlamına yerleştirirken, sonraki müfessirler (Zemahşerî, Râzî, Beydâvî) aynı temel anlayışı korumuş, fakat zamanla dil/kıraat inceliği ve akli-analitik derinlik eklenerek yorum çok katmanlı hale gelmiştir. Temel mesaj yüzyıllar boyunca sabit kalmış, yöntem ve vurgu ekolden ekole çeşitlenmiştir.
Günümüz bağlantısı
Bu ayet, bir toplumun cehalet veya kısa görüşlü kaygılarla can ve rızık gibi temel değerlere zarar vermesinin ne büyük bir kayıp olduğunu hatırlatabilir. Çocuklara, ailevi bağlara ve rızkın gerçek kaynağına dair sağlıklı bir bilinç, ilim ile iman arasındaki uyumu güçlendiren bir eğitim anlayışıyla beslenebilir. Bu bakış, toplumsal dayanışmayı ve sabırlı, bilinçli bir yaşam tarzını teşvik eden yapıcı bir tutuma zemin hazırlayabilir.
Yapay zekâ analizi — fetva veya hüküm değildir, henüz uzman incelemesinden geçmemiştir