فَمَنِ ٱبْتَغَىٰ وَرَآءَ ذَٰلِكَ فَأُو۟لَٰٓئِكَ هُمُ ٱلْعَادُونَ
“Şu halde, kim bunun ötesine gitmeyi isterse, işte bunlar, haddi aşan kimselerdir.” — Elmalılı Hamdi Yazır
Taberî'ye göre bu ayet, eşi ve cariyesi dışında ferci için bir nikah/münasebet arayan kişinin Allah'ın koyduğu sınırları aşan, helal kıldığını bırakıp haram kıldığına yönelen kimse olduğunu bildirmektedir. Bu kimseler 'el-âdûn' (haddi aşanlar) olarak nitelenmiş ve zina eden kişi de aynı şekilde haddi aşan kimse olarak açıklanmıştır.
فمن التمس لفرجه منكحا سوى زوجته وملك يمينه، يقول: فهم العادون حدود الله، المجاوزون ما أحل الله لهم إلى ما حرم عليهمBu müfessire göre metinde geçen ifade, düşmanlıkta son noktaya ulaşmış, bu konuda kâmil ve mübalağalı olan kimseleri nitelemektedir. Bu, sayılan sıfatlardan altıncısı olarak zikredilmiştir.
يعني الكاملون في العدوان المتناهون فيهİbn Kesîr'e göre bu ayet, eş ve cariyeler dışında (aşırı gidenler) meşru sınırın dışına çıkanları kastetmektedir. Bir kadının cariyesini bu şekilde kullanmasına dair İbn Cerîr'in naklettiği bir haberi ve ayetin bu şekilde yorumlandığını aktarır. Ayrıca konuyla ilişkilendirilen fakat senedinde meçhul râvi bulunan zayıf/garip bir hadisi de zikreder.
هذا حديث غريب وإسناده فيه من لا يعرف لجهالته والله أعلمBeydâvî'ye göre âyet, müminlerin cinsel iffetini ancak eşleri veya cariyeleri ile sınırlı tuttuğunu, bu iki durumda kınanmayacaklarını belirtir. 'ما' kelimesinin akıllı varlıklar için değil cariyeler için kullanılmasının sebebi, mülkiyetin (الملك) bu bağlamda yaygın bir asıl olmasıdır. Ayrıca bu istisnanın, lağvdan yüz çevirme genellemesinden sonra ayrıca zikredilmesi, cinsel ilişkinin nefse en hoş ve tehlike bakımından en büyük eğlence olmasındandır.
وإنما قال: ما إجراء للمماليك مجرى غير العقلاء إذ الملك أصل شائع فيه وإفراد ذلك بعد تعميم قوله: والذين هم عن اللغو معرضون لأن المباشرة أشهى الملاهي إلى النفس وأعظمها خطراKurtubî'ye göre livata yapan kişi (لائط) hem Kur'an hem dil açısından 'âdî' (haddi aşan) sayılır ve bu sebeple ona had cezası uygulanması gerekir; ancak bu hükmün cahil veya te'vil eden kimseler için geçerli olmadığını, âyetteki 'ما ملكت أيمانهم' ifadesinin icma ile sadece erkeklere mahsus kılındığını belirtir. Bu hususu, cariyesiyle kendisini eş gibi helal sayan bir kadının Hz. Ömer döneminde recmden muaf tutulması ve Ömer b. Abdülaziz döneminde benzer bir vakada cehalet mazereti kabul edilmesi rivayetleriyle destekler.
فقالوا : تأولت كتاب الله عز وجل على غير تأويله لا رجم عليها فقال عمر : لا جرم والله لا أحلك لحر بعده أبداOrtak noktalar
Tüm müfessirler ayetin, eş ve cariye dışında meşru cinsel sınırın aşılmasını 'haddi aşma' (âdûn) olarak nitelendirdiği konusunda birleşir; bu çerçevede zina ve livata gibi fiillerin bu sınır ihlaline dahil edildiği ortak bir zemindir.
Farklar
Taberî rivayet ve dil tahlilini birleştirerek selef yorumuna dayanır; Râzî meseleyi salt belağat/dil analiziyle ele alıp ifadeyi mübalağa sıfatı olarak açıklar; İbn Kesîr rivayetleri nakleder ama zayıf hadisin senedini eleştirerek rical ilmini işletir; Beydâvî dilbilimsel bir soruna (ما kelimesinin kullanımı) ve psikolojik/işlevsel bir açıklamaya odaklanır; Kurtubî ise dil, rivayet ve fıkhi icma temelinde had cezası ve cehalet mazereti gibi somut hukuki sonuçlara ulaşır. Bu farklar, tefsir (rivayet), kelam/belağat ve fıkıh ekollerinin farklı öncelikleriyle ilişkilidir.
Dönemsel bağlam
Erken dönem müfessirlerde (Taberî) rivayet ağırlıklı sade bir açıklama görülürken, sonraki dönemlerde dil tahlili (Râzî, Beydâvî) ve fıkhi/hukuki çıkarımlar (Kurtubî) daha sistematik hale gelmiş; İbn Kesîr rivayetleri aktarırken hadis tenkidi yöntemini de belirgin şekilde kullanmıştır. Temel anlam sabit kalmış, ancak izah araçları ilim dallarının gelişimiyle çeşitlenmiştir.
Bu karşılaştırmalı okuma, sınır ve ölçü kavramının hem bireysel ahlakta hem toplumsal düzende önemine işaret eder; nefsin arzularını meşru çerçevede tutmanın iffet ve sabırla ilişkili olduğunu hatırlatır. Ayrıca müfessirlerin farklı yöntemlerle (rivayet, dil, fıkıh) aynı meseleye yaklaşması, ilim ile hüküm çıkarma arasındaki uyumun ve farklı bakış açılarına saygılı bir öğrenme tutumunun kıymetini günümüz için de düşündürebilir.
Yapay zekâ analizi — fetva veya hüküm değildir, henüz uzman incelemesinden geçmemiştir