قَالُوٓا۟ ءَأَنتَ فَعَلْتَ هَٰذَا بِـَٔالِهَتِنَا يَٰٓإِبْرَٰهِيمُ
“(İbrahim gelince ona) "Ey İbrahim! bunu tanrılarımıza sen mi yaptın?" dediler” — Elmalılı Hamdi Yazır
Bu müfessire göre İbrahim, kendisinden çok daha küçük olan bu putların kendisiyle birlikte ilah edinilip tapınılmasına kızmış, bu sebeple onları kırmıştır. Yani putları kırma fiili, büyüklük-küçüklük karşılaştırmasından duyulan bir öfkenin sonucu olarak açıklanmaktadır.
غضب من أن يعبدوا معه هذه الصغار، وهو أكبر منها، فكسرهنBeydâvî'ye göre İbrahim'in 'bel fealehû kebîruhum hâzâ' sözü gerçek bir isnat değildir; fiil putların büyüğüne mecazi olarak, ya onların bu puta aşırı tazimi nedeniyle duyduğu öfkeye bir sebep teşkil etmesinden dolayı, ya alaycı ve susturucu bir üslupla kendi fiilini örtük biçimde ima etmek için, ya da onların mezhebinin gerektirdiği bir şeyi hikaye yoluyla aktarmak için isnat edilmiştir. Bir diğer görüşe göre ise bu ifade anlamca 'in kânû yentıkûn' cümlesine bağlıdır ve aradaki kısım itiraz cümlesidir.
أسند الفعل إليه تجوزا لأن غيظه لما رأى من زيادة تعظيمهم له تسبب لمباشرته إياه، أو تقريرا لنفسه مع الاستهزاء والتبكيت على أسلوب تعريضيOrtak noktalar
Her iki müfessir de İbrahim'in putları kırma eylemini ve 'bunu büyükleri yaptı' sözünü, putperestliğin saçmalığını göstermeye yönelik bilinçli bir tutum olarak ele alır; söz konusu ifadenin gerçek bir yalan olmadığı, bir amaca hizmet ettiği ortak zemindir.
Farklar
Taberî rivayet temelli bir yaklaşımla İbrahim'in öfkesini büyüklük-küçüklük karşılaştırmasına bağlarken, Beydâvî dil ve belağat tahliline ağırlık vererek ifadenin mecaz, taarîz (örtük ima) veya cümle yapısı bakımından nasıl yorumlanabileceğini çok yönlü olarak tartışır. Bu fark, Taberî'nin rivayet ağırlıklı tefsir yöntemi ile Beydâvî'nin dirayet ve belağat odaklı yaklaşımından kaynaklanır.
Dönemsel bağlam
Erken dönem tefsirinde rivayet zinciriyle aktarılan sahâbe/tâbiîn yorumları esas alınırken, sonraki dönemde dil bilimleri ve mantık/belağat araçlarının tefsire daha sistemli biçimde girmesiyle aynı ifade çok katmanlı biçimde çözümlenmeye başlanmıştır; bu, yöntemin zenginleşmesini gösterir, birinin diğerini geçersiz kılması anlamına gelmez.
Bu karşılaştırma, bir sözün veya davranışın doğru anlaşılması için hem aktarılan bilgiye hem de dil ve bağlamın inceliklerine dikkat etmenin önemini hatırlatır. İlim ile derin düşünmenin bir arada yürütülmesi, günümüzde de akıl yürütme ve araştırma disiplinini teşvik eden yapıcı bir tutum olarak değerlendirilebilir.
Yapay zekâ analizi — fetva veya hüküm değildir, henüz uzman incelemesinden geçmemiştir