وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ ٱلنَّاسِ عَلَىٰ حَيَوٰةٍ وَمِنَ ٱلَّذِينَ أَشْرَكُوا۟ يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ وَمَا هُوَ بِمُزَحْزِحِهِۦ مِنَ ٱلْعَذَابِ أَن يُعَمَّرَ وَٱللَّهُ بَصِيرٌۢ بِمَا يَعْمَلُونَ

“Elbette onları insanların hayata en hırslı, en düşkün olanları olarak bulacak, hatta müşriklerden bile daha düşkün bulacaksın. Onların her biri bin sene ömür sürmeyi arzular, oysa uzun yaşamak kendisini azaptan kurtarıp uzaklaştıracak değildir. Allah, onların neler yaptığını görüp duruyor.” — Elmalılı Hamdi Yazır

Tefsirler

Yapay zekâ tarafından üretildi
Taberî9-10. yy✓ Alıntı doğrulandı

Taberî bu ayeti, Yahudilerin dünya hayatına düşkünlüğü ve ölümden aşırı korkuşuyla ilgili olarak açıklar; bu korkunun sebebi, ahirette kendilerini bekleyen zillet ve azabı bilmeleridir. Müşrikler ise ahirete inanmadıkları için ölümden bu derece korkmazlar, bu yüzden Yahudiler müşriklerden bile hayata daha düşkün ve ölümden daha çok kaçan kimseler olarak nitelendirilmiştir. Ayrıca bazı müşriklerin (Mecûs) bin yıl yaşamayı temenni edecek kadar hayata düşkün oldukları, hatta birbirlerine 'on bin yıl yaşa' diye dua ettikleri nakledilir.

وإنما وصف الله جل ثناؤه اليهود بأنهم أحرص الناس على الحياة لعلمهم بما قد أعد لهم في الآخرة على كفرهم بما لا يقر به أهل الشرك، فهم للموت أكره من أهل الشرك الذين لا يؤمنون بالبعث
Zemahşerî12. yy✓ Alıntı doğrulandı

Zemahşerî'ye göre bu ifade, dinlerinden ayrılan/onu bırakan müşriklerden bedeldir; 'fârakū dînehum' Müslümanlık dinini terk ettiler anlamındadır. Ayrıca teşdidli okuyuşla 'ferrakū dînehum' kıraati de vardır ki bu, heveslerinin farklılığı sebebiyle dini birbirinden ayrı dinler haline getirdiler demektir. İfade öncesinden bağımsız (munkatı') olup anlamı 'dinlerinden ayrılanlardan, her bir grup elindekiyle sevinerek' şeklindedir; 'ferihûn' kelimesi ise 'küll' lafzına sıfat olarak merfû getirilmiştir.

بدل من المشركين ( فارقوا دينهم ) تركوا دين الإسلام . وقرىء : ( فرقوا دينهم ) بالتشديد ، أي : حعلوه أديانا مختلفة لاختلاف أهوائهم منقطعا مما قبله
Fahreddin er-Râzî12-13. yy✓ Alıntı doğrulandı

Bu müfessire göre ayette Yahudilerin hayata düşkünlüğü hem tüm insanlardan hem de müşriklerden daha fazla olarak nitelendirilmiştir; bunun sebebi Yahudilerin kitap sahibi olup ahirete ve cezaya inanmalarına rağmen bu denli dünyaya sarılmalarının, ahirete inanmayan müşriklerin hırsından daha büyük bir kınamayı hak etmesidir. Ayrıca metinde 'من الذين أشركوا' ifadesindeki vav harfinin atıf mı yoksa istinaf mı olduğu tartışılmış, Râzî atıf görüşünü tercih etmiştir çünkü kıssa özellikle Yahudiler hakkındadır ve bu okuma onların iddialarını çürütmede daha beliğdir.

والقول الأول أولى لأنه إذا كانت القصة في شأن اليهود خاصة فالأليق بالظاهر أن يكون المراد : ولتجدن اليهود أحرص على الحياة من سائر الناس ومن الذين أشركوا ليكون ذلك أبلغ في إبطال دعواهم وفي إظهار كذبهم في قولهم
Kurtubî13. yy✓ Alıntı doğrulandı

Kurtubî'ye göre ayette geçen 'أحرص الناس على الحياة' ifadesindeki hırs sahiplerinin kimliği tartışmalıdır; bir görüşe göre bunlar ahirete inanmayan Arap müşrikleri, başka bir görüşe göre Mecusiler, bir başka görüşe göre ise Yahudilerdir. Ayrıca 'يود' fiilinin aslı ve 'هو' zamirinin neye râci olduğu konusunda nahivcilerin farklı görüşleri aktarılmakta, 'بمزحزحه' kelimesinin 'uzaklaştırma' anlamına geldiği açıklanmaktadır.

وذهب الحسن إلى أن الذين أشركوا مشركو العرب خصوا بذلك لأنهم لا يؤمنون بالبعث فهم يتمنون طول العمر
İbn Kesîr14. yy✓ Alıntı doğrulandı

İbn Kesîr'e göre bu ayet, dünya hayatına düşkünlüğün Yahudiler ve Mecusiler gibi kitap ehli sayılan kimselerde müşriklerden bile daha fazla olduğunu, çünkü onların ahiretteki kötü sonlarını bildikleri halde bin yıl gibi uzun bir ömür arzuladıklarını anlatır. Bu istek özel Farsça ve Acem ifadelerle (hezâr sâl gibi) rivayetlerde somutlaştırılmıştır. Ayrıca ayetteki 'yeved' zamiri bağlam gereği Yahudi veya Mecusilerden birine işaret eder.

قال هو كقول الفارسي ده هزارسال يقول عشرة آلاف سنة وكذا روى عن سعيد بن جبير نفسه أيضا
Beydâvî13. yy✓ Alıntı doğrulandı

Beydâvî'ye göre ayette hayat kelimesinin tenkir ile gelmesi, uzun süren bir hayata işaret eder ve müşrikler üzerine 'yahudi' anlamının da dahil edilmesi mübalağa ve azarlama amacı taşır. Onların hırsı, ahiret cezasını bilip itiraf ettikleri halde dünya hayatına aşırı düşkün olmalarından dolayı daha şiddetli bir kınamaya konu olmuştur. Ayrıca 'lev' kelimesinin 'leyte' (dilek) anlamında kullanıldığı ve cümlenin gaib sigasına dönüştürüldüğü açıklanır.

وإفراده بالذكر للمبالغة، فإن حرصهم شديد إذ لم يعرفوا إلا الحياة العاجلة، والزيادة في التوبيخ والتقريع، فإنهم لما زاد حرصهم. وهم مقرون بالجزاء على حرص المنكرين. دل ذلك على علمهم بأنهم صائرون إلى النار

Karşılaştırma

Ortak noktalar

Taberî, Râzî, İbn Kesîr ve Beydâvî; ayetin Yahudilerin (bazen Mecûsilerle birlikte) dünya hayatına aşırı düşkünlüğünü ve bunun ahirete inanmalarına rağmen müşriklerden bile fazla olmasının kınanmaya daha layık görüldüğünü paylaşır. Kurtubî bu farklı kimlik tartışmalarını bir arada nakleder. Zemahşerî ise farklı bir ayet kısmına (fârakū dînehum) odaklanarak ayrı bir konuyu ele alır.

Farklar

Taberî, İbn Kesîr ve Beydâvî hırs sahiplerini öncelikle Yahudiler/Mecûsiler olarak somutlaştırıp rivayetlerle (bin yıl yaşama temennisi gibi) destekler; Râzî ise dilbilimsel tartışmaya (vav'ın atıf/istinaf olması) ağırlık vererek yorumunu temellendirir. Kurtubî meseleyi kimlik tartışması olarak çoğul görüşlerle sunar, kesin bir tercihte bulunmaz. Zemahşerî tamamen farklı bir ifadeye (fârakū/ferrakū kıraatleri) odaklanarak dinlerin bölünmesi temasını işler; bu farklılık ele alınan ayet kısmının veya bağlamın değişmesinden kaynaklanır.

Dönemsel bağlam

Erken dönem müfessiri Taberî nakilci rivayet yöntemini esas alırken, sonraki dönem müfessirleri (Zemahşerî, Râzî, Beydâvî) dil ve belağat tahliline daha çok yer vermiş, Kurtubî ve İbn Kesîr ise rivayet ile dilbilimsel yorumu birleştirmiştir. Temel tespit (dünyaya düşkünlüğün kınanması) dönemler boyunca sabit kalırken, bu düşkünlüğün kime ait olduğu ve dilbilimsel gerekçelendirme biçimleri zamanla çeşitlenmiştir.

Günümüz bağlantısı

Bu karşılaştırmalı okuma, bilgi ve inanca sahip olmanın kişiyi sorumluluk bakımından daha hassas kıldığı, dolayısıyla ilim ile davranış arasında tutarlılık aranmasının önemine işaret edebilir. Dünya hayatına düşkünlük ile ahiret bilinci arasındaki dengeyi hatırlatması, ölçülü bir yaşam tarzı ve sabır temasıyla ilişkilendirilebilir. Ayrıca farklı müfessirlerin aynı ayeti çeşitli açılardan ele alışı, ilmi meselelerde hoşgörülü bir çoğulculuk ve diyalog ruhunun örneği olarak düşünülebilir.

Yapay zekâ analizi — fetva veya hüküm değildir, henüz uzman incelemesinden geçmemiştir