وَكَانُوا۟ يَنْحِتُونَ مِنَ ٱلْجِبَالِ بُيُوتًا ءَامِنِينَ
“Onlar, dağlardan emniyetli emniyetli evler yontuyorlardı.” — Elmalılı Hamdi Yazır
Râzî'ye göre bu ayette dağların oyulup evler yapılması meselesinin ayrıntısı Araf suresinde zikredilmiştir. 'Âminîn' kelimesi ile kastedilenin Allah'ın azabından güvende olmak anlamına geldiği belirtilmiş, ayrıca Ferrâ'nın bu kelimeyi tavanlarının başlarına çökmesinden güvende olmak şeklinde yorumladığı nakledilmiştir.
وقوله : { ءامنين } يريد من عذاب الله ، وقال الفراء : { ءامنين } أن يقع سقفهم عليهمBu müfessire göre buradaki bina/yapılaşma korku ya da ihtiyaçtan değil, şımarıklık, azgınlık ve abesle iştigal amacıyla yapılmıştır; bunun somut örneği Hicr vadisindeki (Semûd) evlerdir. Hz. Peygamber Tebük seferi sırasında bu bölgeden geçerken başını örtüp hızla ilerlemiş ve ashabına, azaba uğrayan bu kavmin evlerine ağlamıyorlarsa ağlar gibi görünerek girmelerini, aksi halde onlara isabet edenin kendilerine de isabet edebileceğini söylemiştir.
لا تدخلوا بيوت القوم المعذبين إلا أن تكونوا باكين فان لم تبكوا فتباكوا خشية أن يصيبكم ما أصابهمBeydâvî'ye göre bu ayette geçen 'dağlardan evler oyma' ifadesi, evlerin sağlamlığından dolayı yıkılma, hırsızların delip girmesi veya düşmanların tahribinden güvende olmayı ifade eder; ya da bu güven, gafletlerinin ileri derecesinden yahut dağların kendilerini azaptan koruyacağını zannetmelerinden kaynaklanır. Ancap sabah vakti gelen sayha (korkunç ses) onları yakalamış ve kazandıkları şeyler -sağlam evler yapmaları, malları ve sayılarını çoğaltmaları- kendilerine hiçbir fayda vermemiştir.
آمنين من الانهدام ونقب اللصوص وتخريب الأعداء لوثاقتها، أو من العذاب لفرط غفلتهم أو حسبانهم أن الجبال تحميهم منهTaberî'ye göre ayette geçen 'يجوبون' fiili, Arapların 'câbe' fiilini bir yere girip onu kesip geçmek anlamında kullanmalarına dayanır; burada kayaları oyup içine girme ve onları kesme anlamındadır. Ayrıca 'âminîn' kelimesi hakkında İbn Abbas'tan nakledilen rivayetlerde, bunun Allah'ın azabından, evlerinin yıkılmasından veya ölümden emin olmaları anlamına geldiği belirtilmiştir.
يعني بقوله: يجوب: يدخل ويقطعOrtak noktalar
Tüm müfessirler 'âminîn' kelimesinin bir güven/emniyet hâlini ifade ettiğinde ve dağların oyularak evler yapıldığında hemfikirdir; Râzî, Beydâvî ve Taberî bu güvenin azap, yıkılma veya ölümden emin olma anlamına geldiğini dil tahlilleriyle desteklerler.
Farklar
Râzî ve Taberî dil/belağat ve rivayet nakli (Ferrâ, İbn Abbas) yoluyla kelimenin anlamını netleştirmeye çalışırken, Beydâvî bu güvenin kaynağını psikolojik bir hataya (gaflet veya dağların koruyacağı zannı) bağlar; İbn Kesîr ise meseleyi tamamen farklı bir eksene taşıyıp binaların ihtiyaçtan değil şımarıklık ve azgınlıktan yapıldığını, bunu da Hz. Peygamber'den nakledilen bir hadisle somutlaştırır.
Dönemsel bağlam
Daha erken dönem müfessiri Taberî dilsel kanıt ve rivayet zincirine dayanan temel bir açıklama sunarken, sonraki dönem müfessirleri (Râzî, Beydâvî) bu temel üzerine belagat ve psikolojik yorumlar ekleyerek metni zenginleştirmiş, İbn Kesîr ise hadis rivayetiyle ayeti ahlaki bir ibret dersine dönüştürerek farklı bir vurgu getirmiştir; temel anlam sabit kalırken yorum derinliği ve odak noktası zamanla çeşitlenmiştir.
Bu karşılaştırmalı okuma, maddi güç ve imkânların insanı yanıltıcı bir güven hissine sürükleyebileceğini hatırlatır; teknik başarı ve sağlamlık tek başına gerçek güvenceyi sağlamaz. Buradan hareketle, ilim ve imkânların şımarıklığa değil, hizmet odaklı ve mütevazı bir tutuma dönüşmesi gerektiği; ayrıca geçmiş toplumların tecrübelerinden ders çıkarmanın bugün de eğitim ve ibadet ruhu açısından anlamlı olduğu söylenebilir.
Yapay zekâ analizi — fetva veya hüküm değildir, henüz uzman incelemesinden geçmemiştir