Taberî9-10. yy✓ Alıntı doğrulandı
Taberî'ye göre ayetteki 'muşrikîn' kelimesi güneşin doğması anını ifade eder, yani helak edici azap sayhası onları güneş doğarken yakalamıştır. 'Muşrikîn' ve 'musbihîn' kelimeleri hal olarak mansub okunmuş olup 'sabaha erdiklerinde' ve 'güneş doğduğunda' anlamına gelir. Bu kavim helak edildiklerinde onlara 'sayha ile helak edildiler' denilir.
فأخذتهم صاعقة العذاب، وهي الصيحة مشرقين: يقول: إذ أشرقوا، ومعناه: إذ أشرقت الشمس ونصب «مشرقين» و «مصبحين» على الحال بمعنى: إذا أصبحوا، وإذ أشرقوا، يقال منه: صيح بهم، إذا أهلكوا
Fahreddin er-Râzî12-13. yy✓ Alıntı doğrulandı
Bu müfessire göre ayetteki sayha (çığlık) ile diğer ayetlerdeki recfe (sarsıntı) ifadeleri arasında çelişki yoktur; çünkü sayha, recfeye sebep olmuştur. Bu sarsıntı, ya sayhanın etkisiyle yerin sarsılması (Cebrail'in sesiyle yerin titremesi) ya da kalplerin ürpermesi şeklinde olmuştur. Ayrıca ayette geçen sayhanın Cebrail'in sesi olduğuna dair kesin bir delil bulunmadığı, ancak güçlü bir delille sabit olursa kabul edilebileceği belirtilmiştir. Metin ayrıca 'müşrikîn' kelimesinin güneşin doğuşuna girmek anlamına geldiğini açıklar ve azabın üç türle (sayha, alt-üst olma, taş yağması) gerçekleştiğini belirtir.
نقول لا تعارض بينهما فإن الصيحة كانت سببا للرجفة ، إما لرجفة الأرض إذ قيل إن جبريل صاح فتزلزلت الأرض من صيحته ، وإما لرجفة الأفئدة فإن قلوبهم ارتجفت منها
Kurtubî13. yy✓ Alıntı doğrulandı
Kurtubî bu ayette geçen '(müşrikun) fî hâzâ' ifadesindeki 'mişraḥîn' kelimesinin hal olarak mansub olduğunu ve güneşin doğuş vaktini ifade ettiğini belirtir. Şuruk ile tulû (doğma) arasındaki dil farkına işaret eder ve azabın sabah başlayıp güneşin doğuşuna kadar sürdüğünü, helakin bu vakitte tamamlandığını aktarır. Sayha (çığlık) kelimesinin azabı ifade ettiğini ve tefsirlerde Cebrail'in tek bir sayha ile rüzgarla birlikte onları helak ettiğinin nakledildiğini belirtir.
نصب على الحال أي وقت شروق الشمس يقال أشرقت الشمس أي أضاءت وشرقت إذا طلعت وقيل : هما لغتان بمعنى وأشرق القوم أي دخلوا في وقت شروق الشمس مثل أصبحوا وأمسوا وهو المراد في هذه الآية
İbn Kesîr14. yy✓ Alıntı doğrulandı
İbn Kesîr, Lut kavminin başına gelen azabın; güneş doğarken gelen şiddetli bir ses (sayha), beldelerinin göğe kaldırılıp alt üst edilmesi ve üzerlerine taş yağdırılması şeklinde gerçekleştiğini belirtir. Bu azabın sebebinin, kavmin Allah'ın peygamberiyle alay etmeleri olduğunu ifade eder.
وهي ما جاءهم من الصوت القاصف عند شروق الشمس وهو طلعوها وذلك مع رفع بلادهم إلى عنان السماء ثم قلبها وجعل عاليها سافلها وإرسال حجارة السجيل عليهم
Beydâvî13. yy✓ Alıntı doğrulandı
Bu müfessire göre 'sayha' (haykırış) helâk edici korkunç bir sestir; bazı yorumlara göre Cebrail'in sesidir. 'Müşrikîn' ifadesi, azabın güneşin doğuşu vaktinde gelmesini belirtir. Şehir veya köylerinin üstü altına getirilmiş, üzerlerine sicilden (kurumuş çamurdan veya üzerinde yazı bulunan çamurdan) taşlar yağdırılmıştır.
فأخذتهم الصيحة يعني صيحة هائلة مهلكة. وقيل صيحة جبريل عليه السلام. مشرقين داخلين في وقت شروق الشمس.
Zemahşerî12. yy✓ Alıntı doğrulandı
Zemahşerî'ye göre 'يسبحن' fiil formunun 'مسبحات' ism-i fail formuna tercih edilmesi, dağlardan tesbihin adım adım, an be an vuku bulduğunu göstermek içindir; sanki dinleyen o hâli bizzat işitiyormuş gibi hissedilir. Kuşların tesbihi için ise 'محشورة' ifadesinin isim olarak gelmesi, haşrın Allah tarafından bir kerede gerçekleştiğini, kudrete daha uygun olacak şekilde ifade eder; eğer fiil formu kullanılsaydı haşrin parça parça olduğu vehmi oluşurdu ki bu uygun olmazdı.
الدلالة على حدوث التسبيح من الجبال شيئا بعد شيء وحالا بعد حال
Karşılaştırma
Ortak noktalar
Taberî, Kurtubî, Beydâvî ve İbn Kesîr, 'müşrikîn' kelimesinin güneşin doğuş vaktine işaret ettiği ve helak edici azabın bu vakitte gerçekleştiği konusunda hemfikirdir. Ayrıca sayha (çığlık/haykırış) ifadesinin Lut kavmini helak eden ses olduğu ve bazı rivayetlerde bunun Cebrail'in sesi olduğu ortak biçimde nakledilmiştir.
Farklar
Taberî ve Kurtubî konuyu daha çok dil/nahiv (hal-i mansub) açısından ele alırken, Râzî sayha ile diğer ayetlerde geçen recfe (sarsıntı) arasındaki görünür çelişkiyi çözmeye çalışır ve rivayetlere karşı temkinli bir tavır takınır. Beydâvî ve İbn Kesîr azabın çok yönlü (ses, alt-üst olma, taş yağması) niteliğini vurgular. Zemahşerî ise tamamen farklı bir ayete odaklanarak fiil-isim sığa farkını inceler; bu, konudan bağımsız bir belâgat analizidir. Farklar temelde ekol farkından (Taberî rivayet ağırlıklı, Râzî akli/mantıki sorgulama, Zemahşerî nahiv-belâgat odaklı) kaynaklanır.
Dönemsel bağlam
Erken dönem müfessiri Taberî rivayet ve dil tahliline dayanırken, sonraki dönemlerde Râzî gibi müfessirler rivayetleri akli süzgeçten geçirme eğilimi göstermiştir. Kurtubî, Beydâvî ve İbn Kesîr, önceki birikimi sentezleyerek daha bütüncül bir anlatı sunar. Temel anlam (güneş doğarken gelen helak) dönemler boyunca sabit kalmış, ancak yorumun derinliği ve rivayete yaklaşım tarzı zamanla farklılaşmıştır.
Günümüz bağlantısı
Bu karşılaştırmalı okuma, ilim ve dikkatli metin incelemesinin (dil, bağlam, rivayet) tefsirde nasıl bir denge içinde kullanıldığını gösterir; bu durum bugün de bilgiye temkinli ve çok yönlü yaklaşmanın önemini hatırlatabilir. Ayrıca farklı müfessirlerin aynı ayete getirdiği çeşitli açıklamalar, toplumsal hayatta hoşgörü ve fikir çeşitliliğine saygıyla yaklaşmanın bir örneği olarak düşünülebilir.
Yapay zekâ analizi — fetva veya hüküm değildir, henüz uzman incelemesinden geçmemiştir