لَهُۥ دَعْوَةُ ٱلْحَقِّ وَٱلَّذِينَ يَدْعُونَ مِن دُونِهِۦ لَا يَسْتَجِيبُونَ لَهُم بِشَىْءٍ إِلَّا كَبَٰسِطِ كَفَّيْهِ إِلَى ٱلْمَآءِ لِيَبْلُغَ فَاهُ وَمَا هُوَ بِبَٰلِغِهِۦ وَمَا دُعَآءُ ٱلْكَٰفِرِينَ إِلَّا فِى ضَلَٰلٍ

“Gerçek dua O'nadır. O'nun dışında yalvarıp durdukları ise onlara hiçbir şeyle cevap veremezler. Onlar olsa olsa ağzına su gelsin diye iki avucunu açana benzer ki, o, ona gelmez. Kâfirlerin duası hep bir sapıklık içindedir.” — Elmalılı Hamdi Yazır

Tefsirler

Yapay zekâ tarafından üretildi
Taberî9-10. yy✓ Alıntı doğrulandı

Taberî'ye göre bu ayette putperestlerin taptığı sahte ilahlara yaptıkları dua/çağrı, hiçbir netice vermeyen, sapıklıktan ibaret bir eylemdir; çünkü bu ilahlar ne bir fayda sağlayabilir ne de bir zararı def edebilir. Bu durum, suya elini uzatıp da suyu ağzına ulaştıramayan, sadece diliyle çağırıp eliyle işaret eden ama asla ona kavuşamayan kişinin haline benzetilmiştir. İbn Zeyd'in bu ayeti farklı yorumlaması ise Taberî tarafından diğer müfessirlerin görüşlerine muhalif ve tefsirden uzak bulunarak reddedilmiştir.

يقول: لا ينفع داعي الآلهة دعاؤه إياها إلا كما ينفع باسط كفيه إلى الماء، بسطه إياهما إليه من غير أن يرفعه إليه في إناء، ولكن ليرتفع إليه بدعائه إياه وإشارته إليه وقبضه عليه، والعرب تضرب لمن سعى فيما لا يدركه مثلا بالقابض على الماء
Zemahşerî12. yy✓ Alıntı doğrulandı

Zemahşerî'ye göre 'له دعوة الحق' ifadesinde 'الحق' iki şekilde anlaşılabilir: birincisi bâtılın zıddı olan hak anlamında olup, Allah'a yapılan duanın kabul edilmesi ve dua edene faydalı olması nedeniyle hakka bitişik/mensup olduğunu belirtir; ikincisi ise 'الحق' ile bizzat Allah'ın kastedilmesi, yani duanın işitilip icabet edilen gerçek varlığa (Allah'a) yapılmasıdır. Buna karşılık kâfirlerin taptığı putlara yapılan dua, elini suya uzatıp ağzına gelmesini bekleyen kişinin durumuna benzetilir; çünkü put cansızdır, ne duayı işitir ne de icabet edebilir.

والمعنى أن الله سبحانه يدعى فيستجيب الدعوة ، ويعطي الداعي سؤاله إن كان مصلحة له ، فكانت دعوة ملابسة للحق ، لكونه حقيقا بأن يوجه إليه الدعاء ، لما في دعوته من الجدوى والنفع ، بخلاف ما لا ينفع ولا يجدي دعاؤه
Fahreddin er-Râzî12-13. yy✓ Alıntı doğrulandı

Bu müfessire göre 'له دعوة الحق' ifadesi hakkında müfessirler farklı görüşler nakletmiştir: İbn Abbas'tan gelen rivayete göre bu 'lâ ilâhe illallah' sözüdür; Hasan'a göre Allah Hakk olduğundan O'na yapılan dua da haktır. Râzî ayrıca 'Hak' kavramını felsefi olarak varlık üzerinden temellendirir: yokluğu kabul etmeyen zorunlu varlık (vâcibü'l-vücûd) gerçek Hak'tır, dolayısıyla O'nun varlığına inanmak ve O'nu zikretmek de haktır.

أحدها : ما روى عكرمة عن ابن عباس رضي الله عنهما أنه قال : قول لا إله إلا الله . وثانيها : قول الحسن : إن الله هو الحق ، فدعاؤه هو الحق
Kurtubî13. yy✓ Alıntı doğrulandı

Kurtubî, 'lehû da'vetü'l-hakk' ifadesini önce İbn Abbas ve Katâde'den 'lâ ilâhe illallah' olarak, Hasan'dan 'Allah hak olduğu için O'na yapılan dua da hak duadır' şeklinde nakleder; ayrıca duada ihlas veya darlık/korku anında sadece Allah'a yönelme görüşlerini de aktarır. Devamında putlara tapanların misalini açıklar: onların duası, elini uzatıp suyu tutamayan kişinin durumuna benzetilir ve bu benzetmenin üç farklı yönü (Mücahid, İbn Abbas ve bir başka görüş) tek tek zikredilir.

قال الماوردي : وهو أشبه بسياق الآية لأنه قال : يعني الأصنام والأوثان أي لا يستجيبون لهم دعاء ولا يسمعون لهم نداء ضرب الله عز وجل الماء مثلا ليأسهم من الأجابة لدعائهم
İbn Kesîr14. yy✓ Alıntı doğrulandı

İbn Kesîr'e göre bu ayet, Allah'tan başka ilahlara tapanların durumunu, elini kuyunun kenarından suya uzatıp da suya asla ulaşamayan, dolayısıyla ağzına su götüremeyen kimseye benzetir. Nasıl ki bu kişi eline aldığı ya da uzandığı suyla hiçbir fayda sağlayamıyorsa, müşriklerin taptıkları putlar da onlara ne dünyada ne ahirette hiçbir fayda sağlamaz; dualarını kabul edip cevap vermezler.

قال علي بن أبي طالب كمثل الذي يتناول الماء من طرف البئر بيده وهو لا يناله أبدا بيده فكيف يبلغ فاه وقال مجاهد يدعو الماء بلسانه ويشير إليه فلا يأتيه أبدا
Beydâvî13. yy✓ Alıntı doğrulandı

Beydâvî bu ayette 'el-hakk' kelimesinin, Allah'a ibadetin ve O'na yapılan duanın gerçek ve haklı olduğunu, ya da O'na yapılan duanın icabet olunacağını ifade ettiğini belirtir. Müşriklerin taptığı putlara yaptıkları dua ise, suya elini uzatıp ağzına ulaşmasını bekleyen kimsenin durumuna benzetilir; bu istek asla gerçekleşmeyecektir çünkü put cansız bir cisimdir, duayı işitmez ve karşılık veremez. Sonuç olarak kâfirlerin duası kaybolma, boşa gitme ve batıl olmaktan başka bir şey değildir.

لا يستجيبون لهم بشيء من الطلبات. إلا كباسط كفيه إلا استجابة كاستجابة من بسط كفيه. إلى الماء ليبلغ فاه يطلب منه أن يبلغه. وما هو ببالغه لأنه جماد لا يشعر بدعائه ولا يقدر على إجابته

Karşılaştırma

Ortak noktalar

Tüm müfessirler ayetteki temsili aynı şekilde okur: putlara yapılan dua, suya elini uzatıp da suyu ağzına asla ulaştıramayan kişinin çabası gibi sonuçsuz ve faydasızdır; çünkü putlar cansızdır, işitmez ve icabet edemez. Ayrıca 'hak dua'nın Allah'a yapılan dua olduğu, bunun kabule layık ve gerçek olduğu konusunda da ittifak vardır.

Farklar

Temel ayrışma 'له دعوة الحق' ifadesindeki 'el-hakk' kelimesinin yorumunda ortaya çıkar: Taberî ve İbn Kesîr daha çok rivayet ve dil/belağat eksenli kalırken, Zemahşerî izafet ilişkisini iki farklı açıdan (bâtılın zıddı hak / bizzat Allah) tahlil eder. Râzî bu kavrama akli-felsefi bir boyut katarak 'vâcibü'l-vücûd' temelli bir Hak tanımı geliştirir; bu, kelam ve felsefe ile içli dışlı olan yönteminin bir yansımasıdır. Kurtubî ise farklı rivayetleri (İbn Abbas, Katade, Hasan) yan yana toplayarak sentezleyici bir tutum sergiler, Beydâvî ise özet bir dille aynı yorumları harmanlar ve ayrıca tarihi bir olaya (Erbed-Amir kıssası) atıfla bağlamsal bir zenginlik katar. Taberî'nin İbn Zeyd'in farklı görüşünü reddetmesi, dönemin tefsir faaliyetinde selef rivayetlerine sadakatin ne denli önemli görüldüğünü gösterir.

Dönemsel bağlam

Taberî'de rivayet ağırlıklı, sahâbe ve tabiin nakillerine dayanan bir yöntem hakimken, sonraki dönemlerde (Zemahşerî ve Râzî) dil tahlili ve akli istidlal giderek öne çıkmıştır. Kurtubî ve Beydâvî ise bu birikimi bir araya getirerek hem rivayeti hem dil tahlilini dengeli şekilde sunan bir sentez oluşturmuştur. Temel mesaj -putperestliğin akıbetsizliği ve gerçek duanın Allah'a yönelik olması- tüm dönemlerde sabit kalmış, sadece izah biçimi ve kullanılan araçlar (rivayet, dil, felsefe) zamanla çeşitlenmiştir.

Günümüz bağlantısı

Bu ayet, insanın yöneldiği şeyin gerçek bir karşılık verip veremeyeceğini düşünmesi gerektiğini hatırlatır; bu da ibadetin özünde ihlas ve bilinçli bir yöneliş olması gerektiğine işaret eder. Günümüzde de kişi, çabasını ve güvenini neye bağladığını sorgulayarak, gerçek fayda ve anlam sağlayan kaynaklara yönelmenin önemini düşünebilir. Bu bağlamda ilim ile imanın uyumu ve ihlaslı bir tutum, hem bireysel hem toplumsal huzur için yol gösterici bir çerçeve sunar.

Yapay zekâ analizi — fetva veya hüküm değildir, henüz uzman incelemesinden geçmemiştir