قَالُوا۟ يَٰٓأَبَانَا ٱسْتَغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَآ إِنَّا كُنَّا خَٰطِـِٔينَ
“Dediler ki: "Ey babamız, bizim için Allah'a istiğfar eyle. Biz gerçekten büyük günah işlemiştik."” — Elmalılı Hamdi Yazır
Bu müfessire göre metinde geçen ifade, kişilerin kendilerine yapılan muameleyi kabul ederek günahlarını itiraf ettiklerini bildirmektedir. Aktarılan söz, bir itiraf beyanı olarak sunulmaktadır.
فيما فعلنا به، فقد اعترفنا بذنوبناBu müfessire göre metin, 'hâtiîn' kelimesinin 'günahkârlar/hata işleyenler' anlamına geldiğini belirtir ve İbn Âmir'in 'hataen' (fetha ile) kıraatine göre bu, kastî olmayan bir yanlış yapma anlamına gelir; bu okuyuşa göre kardeşlerin öldürme fiili doğru bir davranış olmamıştır. Ayrıca İbn Kesîr'in 'hıtâ' (kesralı ve medli) kıraatinin de aynı kökten farklı bir söyleyiş biçimi olduğu, bunun 'def' ve 'difâ', 'lebs' ve 'libâs' gibi iki lehçe farklılığı olabileceği ifade edilir.
يقال : أخطأ يخطىء إخطاء وخطأ إذا أتى بما لا ينبغي من غير قصد ، ويكون الخطأ اسما للمصدر ، والمعنى : على هذه القراءة أن قتلهم ليس بصوابİbn Kesîr'e göre ayette geçen tövbenin kabul edilmesi ifadesi, Yakup peygamberin oğullarının duasının kabulünün seher vaktine bırakıldığına işaret eder. İbn Mesud, İbrahim et-Teymî, Amr b. Kays ve İbn Cüreyc gibi isimlerin görüşü olarak Allah'ın onları seher vaktine kadar erteledigi belirtilir. Bu bağlamda İbn Mesud'un evinden gelen bir sesin seher vakti tövbe ve mağfiret talebinde bulunduğu, bunun Yakup'un oğullarını seher vaktine bırakmasıyla ilişkilendirildiği anlatılır.
أرجأهم إلى وقت السحر وقال ابن جرير حدثني أبو السائب حدثنا ابن إدريس سمعت عبد الرحمن بن إسحاق يذكر عن محارب بن دثار قال كان عمرو رضي الله عنه يأتي المسجد فيسمع إنسانا يقول اللهم دعوتني فأجبت وأمرتني فأطعت وهذا السحر فاغفر ليBeydâvî'ye göre Ya'kub, oğullarının bağışlanma isteğini kabul etmiş ancak duasını sahur vaktine, gece namazı vaktine veya cuma gecesine geciktirmiştir; bunun sebebi duanın kabul edileceği vakti aramaktır. Bir başka ihtimal olarak, Yusuf'un onları helal kılmasını veya onları affettiğini öğrenmesini beklemiş olabilir, zira mazlumun affı mağfiretin şartıdır. Bu görüş, Yakub'un kıbleye dönüp dua ettiğine, Yusuf ve kardeşlerinin arkasında boyun eğerek durduklarına ve Cebrail'in Allah'ın duayı kabul ettiğini bildirdiğine dair rivayetle desteklenir.
اخره إلى السحر أو إلى صلاة الليل أو إلى ليلة الجمعة تحريا لوقت الإجابة، أو إلى أن يستحل لهم من يوسف أو يعلم أنه عفا عنهم فإن عفو المظلوم شرط المغفرةOrtak noktalar
Müfessirlerin tümü ayetin, kardeşlerin işledikleri hatayı/günahı itiraf ettikleri ve bağışlanma talep ettikleri bir sahneyi anlattığı konusunda hemfikirdir; ayrıca bu itiraf/dua ile Yakup'un tepkisi arasındaki bağlantı ortak zemin oluşturur.
Farklar
Taberî meseleye bağlamsal okuma ile yaklaşıp itirafın kendisine odaklanırken, Râzî dil ve kıraat farklılıklarını (hataen/hıtâ okuyuşları) inceleyerek fiilin kastî olup olmadığını tartışır. İbn Kesîr rivayet ağırlıklı bir yaklaşımla duanın kabulünün seher vaktine geciktirilmesini sahabe ve tabiin görüşleriyle destekler; Beydâvî ise hem dilsel-bağlamsal yorum hem rivayet hem de fıkhi-teolojik çıkarımı (mazlumun affının şart oluşu, peygamberlik öncesi günah meselesi) birleştirerek daha kapsamlı bir izah sunar. Bu farklar, erken dönem rivayet ağırlıklı yöntemden, sonraki dönemde dil analizi ve fıkhi-teolojik sentez içeren yöntemlere geçişi yansıtır.
Dönemsel bağlam
Taberî'nin bağlamsal ve rivayete dayalı sade okuması, zamanla Râzî'de dil/kıraat inceliğine, İbn Kesîr'de rivayet zenginliğine, Beydâvî'de ise çok yönlü bir senteze evrilmiştir; temel anlatı (itiraf-bağışlanma-erteleme) sabit kalırken yorumlama araçları ve derinliği dönemler içinde çeşitlenmiştir.
Bu ayet, bir hata yapıldığında bunu içtenlikle kabul etmenin ve bağışlanma dilemenin önemine dair bir hatırlatma olarak okunabilir. Yakup'un duasını hemen değil doğru bir zamanı bekleyerek yapması, sabrın ve doğru zamanı arama bilgeliğinin bir örneği olarak değerlendirilebilir. Ayrıca mazlumun affının önemine yapılan vurgu, aile içi ve toplumsal ilişkilerde karşılıklı bağışlayıcılığın ve dayanışmanın kıymetine işaret edebilir.
Yapay zekâ analizi — fetva veya hüküm değildir, henüz uzman incelemesinden geçmemiştir