وَمَآ أَرْسَلْنَا فِى قَرْيَةٍ مِّن نَّبِىٍّ إِلَّآ أَخَذْنَآ أَهْلَهَا بِٱلْبَأْسَآءِ وَٱلضَّرَّآءِ لَعَلَّهُمْ يَضَّرَّعُونَ
“And We sent no prophet unto any township but We did afflict its folk with tribulation and adversity that haply they might grow humble.” — M. M. Pickthall
Zemahşerî12. c.✓ Citation verified
Zemahşerî'ye göre Allah, geçmiş ümmetleri yoksulluk (be's) ve hastalık (darrâ) ile sınamıştır; bunun sebebi onların peygamberlerine tabi olmayı büyüklenerek reddetmeleri ve ona karşı üstünlük taslamalarıdır. Bu musibetlerin amacı, onların yalvarıp yakarmalarını, tevazu göstermelerini ve kibir/büyüklenme elbiselerini üzerlerinden çıkarmalarını sağlamaktır. Ayetin akışı, o helak olan ve yalanlayan kasaba halkının, küfürleri yerine iman etmiş, işledikleri günahlar yerine de takvâ sahibi olmuş olmaları durumunda ne olacağını varsayımsal olarak ortaya koymaktadır.
لاستبكارهم عن اتباع نبيهم وتعززهم عليه ليتضرعوا ويتذللوا ويحطوا أردية الكبر والعزة
Fahreddin er-Râzî12-13. c.✓ Citation verified
Bu müfessire göre ayette geçen 'karye' ifadesi, peygamberlerin gönderildiği toplulukların bir arada bulunduğu yer olduğu için kullanılmıştır ve şehirleri de kapsar; 'nebî' kelimesinde hazif ve tazmin vardır, ifadenin takdiri 'bir nebi geldi de yalanlandı, halkı onu yalanladı' şeklindedir. Râzî ayrıca 'beâsâ' ve 'darrâ' kelimelerinin anlamları üzerinde durur ve Allah'ın bu musibetleri halkın tazarru (Allah'a boyun eğip yalvarma) etmesi için verdiğini açıklar. Ayrıca 'lealle' lafzının Allah hakkında şüphe anlamına gelemeyeceğinden, bunun 'bu fiili tazarru etsinler diye yaptı' anlamına hamledilmesi gerektiğini belirtir.
وقوله : { من نبى } فيه حذف وإضمار ، والتقدير : من نبي فكذب أو كذبه أهلها ، إلا أخذنا أهلها بالبأساء والضراء . قال الزجاج : البأساء كل ما نالهم من الشدة في أحوالهم ، والضراء ما نالهم من الأمراض
Kurtubî13. c.✓ Citation verified
Kurtubî'ye göre bu ifadede bir hazif (îcâz/takdir) bulunmaktadır; ayetin akışında 'fekezzebe ehlühâ' (halkı yalanladı) şeklinde bir cümle takdir edilmelidir, ancak bu kısım metinde zikredilmeden doğrudan cezasına (ellâ ehaznâhüm) geçilmiştir.
فيه إضمار وهو فكذب أهلها إلا أخذناهم تقدم القول فيه
Beydâvî13. c.✓ Citation verified
Beydâvî'ye göre Allah, gönderdiği her peygamberin kavmini önce sıkıntı ve darlıkla sınamış, bu boyun eğip yalvarsınlar diyedir. Sonra kötü halin yerine iyi hali (bolluk, çokluk) getirmiş; onlar bunu bir nimet olarak görüp şükretmek yerine, bunun dehrin âdeti olduğunu, atalarının da böyle sıkıntı ve bolluk gördüğünü söyleyerek küfür ve gafletlerini sürdürmüşler, bunun üzerine kendileri hiç farkında olmadan ansızın azaba çarpılmışlardır.
ثم بدلنا مكان السيئة الحسنة أي أعطيناهم بدل ما كانوا فيه من البلاء والشدة السلامة والسعة ابتلاء لهم بالأمرين. حتى عفوا كثروا عددا وعددا يقال عفا النبات إذا كثر ومنه إعفاء اللحى.
Taberî9-10. c.✓ Citation verified
Taberî'ye göre Allah, Peygamber'e önceki ümmetlere uyguladığı yasayı bildirmekte ve Kureyş'ten inkâr edenleri uyarmaktadır. Bu ümmetleri şirk ve peygamberlerini yalanlamaktan vazgeçirmek için başlarına be'sâ (yoksulluk, geçim sıkıntısı) ve darrâ (kötü haller, dünya işlerinde zarar) musallat edilmiştir. Amaç, Rablerine yalvarıp boyun eğmelerini ve küfürlerinden dönüp tevbe etmelerini sağlamaktır.
يقول: فعلنا ذلك ليتضرعوا إلى ربهم، ويستكينوا إليه، وينيبوا بالإقلاع عن كفرهم، والتوبة من تكذيب أنبيائهم
Comparison
Common ground
Tüm müfessirler ayeti, Allah'ın geçmiş ümmetlere peygamberlerini yalanlamaları üzerine yoksulluk (be's) ve sıkıntı (darrâ) musallat ettiği, bunun amacının onları tazarru (yalvarıp boyun eğme) ve tevbeye sevk etmek olduğu şeklinde okur. Kibir ve büyüklenmenin musibetlerle kırılması teması ortaktır.
Differences
Kurtubî ve Râzî ayette bir hazif/îcâz (metinden düşürülmüş 'halkı yalanladı' cümlesi) bulunduğunu dilbilimsel olarak tespit ederken, Zemahşerî ayetin varsayımsal yapısına (iman ve takvâ olsaydı ne olurdu) odaklanır. Beydâvî diğerlerinden farklı olarak sıkıntı sonrası gelen bolluk/nimet aşamasını ve bu nimetin şükür yerine gaflet ve inkârla karşılanmasını anlatarak sürece ikinci bir boyut ekler. Râzî ayrıca 'lealle' lafzının Allah hakkında şüphe ifade edemeyeceğini vurgulayarak kelâmî bir tartışmaya (Mu'tezile ile ekolü arasındaki fark) girer; Taberî ise es-Süddî'den nakille rivayet temelli bir dayanak sunar.
Historical context
En erken dönem müfessiri Taberî rivayet ve dil tahliline dayanırken, sonraki dönemlerde Zemahşerî ve Râzî'de belağat ve kelâmî tartışmalar (hazif, tazmin, 'lealle' lafzının teolojik anlamı) ön plana çıkar. Kurtubî ve Beydâvî gibi daha sonraki müfessirler ise önceki birikimi sentezleyerek dil analizini bağlamsal okumayla harmanlar. Temel mesaj (musibetin tazarrûya vesile olması) tüm dönemlerde sabit kalmış, yöntem ve vurgu farklılaşmıştır.
Modern connection
Bu ayet, insanın darlık ve bolluk anlarında nasıl bir tutum takınması gerektiği üzerine düşünmeye çağırır; sıkıntı zamanlarında sabır ve içten bir yönelişin, bolluk zamanlarında ise şükür ve tevazuun önemi hatırlanabilir. Günümüzde de zorluklar karşısında yalvarıp boyun eğmeyi unutup, nimet zamanında bunu sıradanlaştırmak insan tabiatında süregelen bir eğilim olarak görülebilir; bu da ilim ile iman arasında sürekli bir öz-muhasebe ve şükür bilinci taşımanın kıymetini gösterir.
AI analysis — not a fatwa or ruling, not yet reviewed by a scholar