فَٱصْبِرْ عَلَىٰ مَا يَقُولُونَ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ ٱلشَّمْسِ وَقَبْلَ غُرُوبِهَا وَمِنْ ءَانَآئِ ٱلَّيْلِ فَسَبِّحْ وَأَطْرَافَ ٱلنَّهَارِ لَعَلَّكَ تَرْضَىٰ

“Therefor (O Muhammad), bear with what they say, and celebrate the praise of thy Lord ere the rising of the sun and ere the going down thereof. And glorify Him some hours of the night and at the two ends of the day, that thou mayst find acceptance.” — M. M. Pickthall

Tafsirs

AI-generated
Zemahşerî12. c.✓ Citation verified

Zemahşerî'ye göre 'zülef' kelimesi 'zülfe' kelimesinin çoğuludur ve gecenin gündüze yakın olan kısmını, yani gündüzün sonuna yakın gece vaktini ifade eder. Bu kelimenin farklı okunuşlarına (zulefâ, zulfâ, zülfâ) dikkat çekilerek 'zülfâ'nın 'zülfe' anlamında olduğu, 'kurbâ'nın 'kurbe' anlamında olması gibi açıklanır. Bir görüşe göre bu ifade namaza atfedilir, yani gündüzün iki ucunda namaz kılınması emrinden sonra gecenin bir kısmında da Allah'a yaklaştıran bir namazın kılınması emredilmiştir.

فالزلف : جمع زلفة ، كظلم في ظلمة . والزلف بالسكون : نحو بسرة وبسر . والزلف بضمتين نحو بسر في بسر . والزلفى بمعنى الزلفة ، كما أن القربى بمعنى القربة : وهو ما يقرب من آخر النهار من الليل
Fahreddin er-Râzî12-13. c.✓ Citation verified

Bu metin, peygamberlerin sıkıntı ve hüzünle imtihan edilmesinin dünya hayatının kederden hâli olmadığını ve Allah katındaki yüksek derecelerin ancak dünyada meşakkate katlanmakla elde edilebileceğini gösterdiğini aktarır. Ayrıca sabır emrinin, kâinatın altı günde yaratılmasının kullara işlerde acele etmemeyi ve sabrı öğretmek amacı taşıdığına dair müfessirlerin görüşüyle bağlantılı olduğu belirtilir. Metin ayrıca sabah ve akşam namazlarına (fecr ve asr/mağrib) işaret eden yorumları da nakleder.

فحينئذ يعلم أن الدنيا لا تنفك عن الهموم والأحزان ، وأن استحقاق الدرجات العالية عند الله لا يحصل إلا بتحمل المشاق والمتاعب في الدنيا
Kurtubî13. c.✓ Citation verified

Kurtubî'ye göre bu ayet Peygamber'e (sav), müşriklerin 'sihirbaz', 'kâhin', 'yalancı' gibi sözlerine karşı sabretmesini emretmektedir; anlam olarak 'onlara önem verme, çünkü azaplarının belirlenmiş bir vakti vardır, ne öne alınır ne geciktirilir' şeklindedir. Ayrıca 'gecenin bir kısmında ve gündüzün taraflarında' ifadesinin çoğunluk müfessirlere göre beş vakit namaza işaret ettiği, öğle namazının gündüzün iki tarafında (ilk günün sonu ve ikinci günün başı) yer aldığı için bu şekilde anıldığı belirtilir. Bu ayetin kılıç ayetiyle (cihad ayetleriyle) nesholunduğu görüşü ile nesholunmadığı, çünkü kâfirlerin cihad ayetlerinden sonra da tamamen yok edilmediği görüşü aktarılır.

والمعنى : لا تحفل بهم فإن لعذابهم وقتا مضروبا لا يتقدم ولا يتأخر ثم قيل : هذا منسوخ بآية القتال وقيل : ليس منسوخا إذ لم يستأصل الكفار بعد آية القتال بل بقى المعظم منهم
İbn Kesîr14. c.✓ Citation verified

İbn Kesîr'e göre bu metin, ayetteki namaz emrini sabah ve ikindi namazlarına (güneşin doğuşundan ve batışından önceki namazlar) hamletmektedir. Bu yorum, Cerîr b. Abdullah el-Bicelî hadisiyle desteklenmekte olup, Hz. Peygamber'in dolunay gecesinde ay'a bakarak müminlerin Allah'ı kıyamette bu şekilde göreceklerini bildirdiği ve ardından güneş doğmadan ve batmadan önceki namazlara devam etmeyi tavsiye ettiği rivayet edilmektedir. Ayrıca gece vaktinden bir bölümde teheccüd namazı kılınması ve bazı müfessirlerin bunu akşam-yatsı namazlarına hamletmesi de aktarılmaktadır.

كنا جلوسا عند رسول الله صلى الله عليه وسلم فنظر إلى القمر ليلة البدر فقال إنكم سترون ربكم كما ترون هذا القمر لا تضامون في رؤيته فإن استطعتم أن لا تغلبوا على صلاة قبل طلوع الشمس وقبل غروبها فافعلوا ثم قرأ هذهالآية
Beydâvî13. c.✓ Citation verified

Beydâvî'ye göre 'sebbih' emri, Rabbin hidayet ve tevfikine hamd ederek O'nu şirkten ve nakısalıklardan tenzih etmeyi ifade eder. Ayette geçen vakitler namaz vakitlerine (sabah, öğle-ikindi, gece namazları) işaret eder ve gece vaktinin öne alınması, kalbin o vakitte daha toplu ve ibadetin daha zahmetli olmasından dolayı özel bir fazilete sahip olmasındandır. 'Etrâfe'n-nehâr' ifadesi sabah ve akşam namazlarının tekrarı ya da öğle namazına işaret olarak yorumlanmıştır, ayrıca gündüzün diğer bölümlerinde yapılan nafile ibadetlere de işaret edebilir.

وإنما قدم زمان الليل لاختصاصه بمزيد الفضل فإن القلب فيه أجمع والنفس أميل إلى الاستراحة فكانت العبادة فيه أحمز ولذلك قال سبحانه وتعالى: إن ناشئة الليل هي أشد وطئا وأقوم قيلا
Taberî9-10. c.✓ Citation verified

Taberî'ye göre bu ayette Allah, Peygamber'e kavminden gelen yalanlama ve alaycı sözlere sabretmesini emretmekte, ona Rabbini övgüyle anmasını (namaz kılmasını) buyurmaktadır. Sabah, akşam ve gecenin belirli vakitlerinde yapılan bu tesbih ve hamdin, ayette geçen 'gündüzün etrafları' ve 'gecenin saatleri' ifadeleriyle belirtilen namaz vakitlerine işaret ettiği belirtilir. Ayrıca 'lealleke terdâ' ifadesindeki kıraat farklılıkları (fetha/damme ile) ele alınarak, her iki kıraatin de aynı anlama geldiği, Allah'ın kulunu razı etmesi ile kulun razı olmasının birbirini gerektirdiği açıklanır.

فاصبر يا محمد على ما يقول هؤلاء المكذبون بآيات الله من قومك لك إنك ساحر، وإنك مجنون وشاعر

Comparison

Common ground

Tüm müfessirler ayetteki 'gecenin bir kısmı' ve 'gündüzün etrafları' ifadelerinin namaz vakitlerine (sabah, öğle/ikindi, akşam/gece) işaret ettiği konusunda hemfikirdir; ayrıca ayetin Peygamber'e sabır ve Rabbini tesbih/hamd emrini içerdiği ortak kabuldür.

Differences

Zemahşerî ve Beydâvî dil/belağat ve kıraat analizine yoğunlaşırken, Taberî ve İbn Kesîr rivayet ve hadislere dayanır (özellikle İbn Kesîr'in Cerîr b. Abdullah hadisiyle desteklediği yorum). Kurtubî ayrıca nesh tartışmasını (cihad ayetleriyle ilişkisini) gündeme getirirken, Râzî sabrın hikmetini yaratılışın tedricî oluşuyla ilişkilendiren akli/kelami bir boyut ekler. Bu farklar, müfessirlerin ekolsel eğilimlerinden (dilci, rivayetçi, kelamcı) kaynaklanır.

Historical context

Erken dönem müfessiri Taberî rivayet ağırlıklı bir yöntemle başlamış, sonraki dönemlerde Zemahşerî ve Beydâvî dil ve belağat tahliline daha fazla yer vermiş, Râzî akli istidlali güçlendirmiş, İbn Kesîr yeniden hadis merkezli yoruma dönmüş, Kurtubî ise fıkhi/usul tartışmalarını (nesh meselesi) sürece katmıştır. Namaz vakitleriyle ilişkilendirme temel okuma olarak dönemler boyunca sabit kalmıştır.

Modern connection

Bu ayet, günlük hayatın belirli vakitlerinde zikir ve ibadetle Allah'a yönelmenin, sabır ve iç huzur kazanmada nasıl bir denge sağladığını hatırlatabilir. Farklı yorumların birbirini tamamlayıcı biçimde nakledilmesi, ilim geleneğinde çeşitli bakış açılarının hoşgörüyle bir arada değerlendirilebileceğine dair bir örnek sunar. Ayrıca zorluklara sabırla göğüs germe ve ibadet ruhunu günün farklı vakitlerine yayma teması, günümüzde de kişisel disiplin ve manevi denge arayışıyla ilişkilendirilebilir.

AI analysis — not a fatwa or ruling, not yet reviewed by a scholar