Fahreddin er-Râzî12-13. c.✓ Citation verified
Râzî, âyetteki yükseltilme ifadesini iki görüşten biri olarak Hz. İdris'in makam ve mevkisinin üstünlüğü şeklinde açıklar; bu bağlamda İdris'in meleklerden bir dostunun ölüm meleğiyle konuşarak ruhunun alınmasını geciktirmesini rica ettiğini, o meleğin kendisini kanatları arasına alıp göğe çıkardığını, dördüncü katta ölüm meleğinin kendisine dördüncü katta İdris'in ruhunu almakla görevlendirildiğini söylediğini, İdris'in etrafına bakınca ölüm meleğinin onu gördüğünü ve orada ruhunu aldığını nakleder. Bu duruma göre Allah'ın İdris'i semaya yükseltmekle övmesi, adet olarak semaya ancak büyük kadir ve mevki sahibi kimselerin çıkarılmasından kaynaklanır.
واعلم أن الله تعالى إنما مدحه بأن رفعه إلى السماء لأنه جرت العادة أن لا يرفع إليها إلا من كان عظيم القدر والمنزلة
Kurtubî13. c.✓ Citation verified
Kurtubî, İdris'in yükseltildiği semanın hangisi olduğu konusundaki ihtilafı aktarır: Enes b. Malik, Ebu Said el-Hudrî ve Kâ'b el-Ahbar dördüncü semayı söylerken, İbn Abbas ve Dahhak altıncı semayı söylemiştir. Buhârî'de geçen bir rivayette İdris'in ikinci semada olduğu zikredilmişse de Kurtubî bunu vehim (hata) olarak değerlendirip sahih olanın dördüncü sema olduğunu belirtir. Ardından İdris'in yükseltilme sebebine dair Vehb b. Münebbih ve Kâ'b'dan nakledilen kıssaları (ölüm meleğiyle ve güneş meleğiyle olan hikayeleri) uzunca anlatır.
والصحيح أنه في السماء الرابعة كذلك رواه ثابت البناني عن أنس بن مالك عن النبي صلى الله عليه وسلم ذكره مسلم في الصحيح
İbn Kesîr14. c.✓ Citation verified
İbn Kesîr, Hz. İdrîs'in ref' edilmesi kıssasını Ka'b el-Ahbâr'dan gelen bir rivayetle aktarır; buna göre İdrîs meleklerden bir dostuyla göğe çıkarken dördüncü katta ölüm meleğiyle karşılaşır ve ruhu orada kabzedilir. İbn Kesîr bu rivayeti naklettikten sonra bunun Ka'b el-Ahbâr'ın İsrâiliyyât türü haberlerinden olduğunu ve bazı kısımlarının münker (reddedilmesi gereken) olduğunu belirtir. Ardından Mi'rac hadisesine dair Buhârî/Müslim kaynaklı sahih rivayetleri aktararak asıl güvenilir bilgiyi bunlara dayandırır.
وقال الحسن وغيره في قوله هذا من أخبار كعب الأحبار الإسرائيليات وفي بعضه نكارة والله أعلم
Beydâvî13. c.✓ Citation verified
Beydâvî'ye göre burada anlatılan İdrîs, Şit'in sülalesinden ve Nuh'un babasının dedesi olan, asıl adı Ahnûh olan kişidir; İdrîs'e Allah'ın ona otuz sahife indirdiği, kalemle ilk yazan ve yıldızlar/hesap ilmiyle uğraşan kişi olduğu için çok ders/okuma yapmasından dolayı bu lakabın verildiği rivayet edilir. 'Yüce bir mekâna yükseltilmesi' ise nübüvvet şerefi ve Allah katındaki yakınlık olarak yorumlanmış, ayrıca cennet veya altıncı yahut dördüncü sema olduğu da söylenmiştir.
واذكر في الكتاب إدريس وهو سبط شيث وجد أبي نوح عليهم السلام، واسمه أخنوخ واشتقاق إدريس من الدرس يرده منع صرفه، نعم لا يبعد أن يكون معناه في تلك اللغة قريبا من ذلك فلقب به لكثرة درسه، إذ روي أنه تعالى أنزل عليه ثلاثين صحيفة، وأنه أول من خط بالقلم ونظر في علم النجوم والحساب.
Taberî9-10. c.✓ Citation verified
Taberî, İdris'in Allah tarafından ölmeden diri olarak semaya yükseltildiğini, bunun rivayetlere göre dördüncü veya altıncı kat sema olduğunu, kendisine ölüm meleğinin ruhunu orada kabzettiğini nakleder. Bazı rivayetlere göre İdris, İsa gibi ölmeden yükseltilmiş ve orada vefat etmiştir; Mücahid, İbn Abbas, Dahhak ve Katade'den gelen farklı rivayetler semanın dördüncü veya altıncı katı olduğu hususunda ayrılmaktadır. Ayrıca Peygamber'in miraç hadisinde İdris'i dördüncü katta gördüğüne dair rivayet de bu görüşü desteklemek üzere zikredilmiştir.
قال: إدريس رفع فلم يمت، كما رفع عيسى
Modern connection
Bu karşılaştırma, aynı kıssa etrafında oluşan farklı rivayetlerin temkinle değerlendirilmesi gerektiğini ve bilgiye eleştirel yaklaşmanın kadim bir ilim geleneği olduğunu hatırlatır. İdris kıssası, ilim ile edebin, sabır ve samimi bir çalışma disipliniyle yüksek bir makama ulaşılabileceğine dair genel bir ders sunar. Günümüzde bu, ilim öğrenme sürecinde titizlik ve doğru kaynağa yönelme bilincini teşvik eden bir örnek olarak düşünülebilir.
AI analysis — not a fatwa or ruling, not yet reviewed by a scholar