قَالُوٓا۟ إِن يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَّهُۥ مِن قَبْلُ فَأَسَرَّهَا يُوسُفُ فِى نَفْسِهِۦ وَلَمْ يُبْدِهَا لَهُمْ قَالَ أَنتُمْ شَرٌّ مَّكَانًا وَٱللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا تَصِفُونَ
“They said: If he stealeth, a brother of his stole before. But Joseph kept it secret in his soul and revealed it not unto them. He said (within himself): Ye are in worse case, and Allah knoweth best (the truth of) that which ye allege.” — M. M. Pickthall
Taberî9-10. c.✓ Citation verified
Taberî'ye göre kardeşlerin Yusuf'a nispet ettikleri hırsızlık iddiası, aslında dedesinin (annesinin babasının) bir putunu kırıp yol kenarına atmasıyla ilgilidir; bir başka rivayete göre ise annesi ona bu putu kırdırmıştır. Ayrıca Yusuf'un içinde gizlediği söz, kardeşlerinin Bünyamin'e attıkları hırsızlık suçlamasının aslında yalan olduğunu ve Allah'ın bu yalanı bildiğini ifade eder. Bu iki husus, kardeşlerin sitem ve suçlamalarına karşı Yusuf'un içten geçirdiği cevap bağlamında nakledilmiştir.
وقد اختلف أهل التأويل في السرق الذي وصفوا به يوسف، فقال بعضهم: كان صنما لجده أبي أمه كسره وألقاه على الطريق
Fahreddin er-Râzî12-13. c.✓ Citation verified
Bu müfessire göre kardeşlerin 'sirkat ise kardeşi de sirkat etmişti' sözlerinin amacı kendilerini Yusuf ve Bünyamin'in yönteminden ayrı tutmaktır, çünkü ikisi ayrı bir anneden olup farklı bir tabiata sahiptirler. Yusuf'a atfedilen sirkat konusunda farklı rivayetler nakledilir: dedesinin putlarını kırması, yoksullara yiyecek dağıtması, ya da halasının onu yanında tutmak için kemeri üzerine bağlaması gibi. Râzî ayrıca 'fe-eserrahâ' ifadesindeki zamirin neye döndüğü hususunda Zeccâc ve Ebû Ali el-Fârisî arasındaki dilbilimsel tartışmayı aktarır ve sonunda Yusuf'un kardeşlerin cevabını veya o sırkatin mahiyetini içinde gizlediği yorumuna yer verir.
وكان غرضهم من هذا الكلام أنا لسنا على طريقته ولا على سيرته ، وهو وأخوه مختصان بهذه الطريقة لأنهما من أم أخرى
Kurtubî13. c.✓ Citation verified
Kurtubî, kardeşlerin Yusuf'u hırsızlıkla suçlamasının, kendilerini onun fiilinden temize çıkarmak amacıyla söylendiğini, Yusuf'un onlardan olmadığını ve eğer çaldıysa bunun hırsız kardeşinden gelen bir 'damar çekmesi' olduğunu ima ettiklerini belirtir. Bu hırsızlık iddiasının kaynağı hakkında farklı rivayetleri (İshak'ın kuşağı, put çalma, yemekten et parçası saklama, yoksullara yemek çalma, ya da tamamen iftira olduğu) sırasıyla nakleder.
وإنما قالوا ذلك ليبرءوا من فعله لأنه ليس من أمهم وأنه إن سرق فقد جذبه عرق أخيه السارق لأن الاشتراك في الأنساب يشاكل في الأخلاق
İbn Kesîr14. c.✓ Citation verified
İbn Kesîr, Yusuf'un kardeşlerinin, ona hırsızlık suçlamasını dedesi (annesinin babası) için bir putu çaldığı ve kırdığı olayına ya da Mücahid'in naklettiği rivayete göre halasının yanında bulunan İshak'ın kemerini alması hadisesine dayandırdıklarını nakleder. Bu rivayete göre halası Yusuf'u çok sevdiği için onu yanında tutmak amacıyla kemeri gizlice onun elbisesinin altına bağlamış, sonra kaybolduğunu ilan ederek herkesi arattırmış ve kemeri Yusuf'ta bulmuştur; böylece Yakub'un ona müdahale edememesi sağlanmıştır. Kardeşler bu olayı hatırlayarak 'ondan önce bir kardeşi de böyle yapmıştı' demişlerdir.
كان أول ما دخل على يوسف من البلاء فيما بلغني أن عمته ابنة إسحاق وكانت أكبر ولد إسحاق وكانت عندها منطقة إسحاق وكانوا يتوارثونها بالكبر
Beydâvî13. c.✓ Citation verified
Beydâvî bu ayette kardeşlerin Yusuf'u 'ondan önce bir kardeşi de çalmıştı' diyerek suçladıkları kişinin Yusuf olduğunu, bu iddiaya dair çeşitli rivayetleri (halasının kemeri, put, koyun/tavuk, altın heykel) nakleder. Yusuf'un bu suçlamaya karşı içinde bir şey gizlediğini (فأسرها يوسف في نفسه) belirtir ve bu gizlenen zamirin ne olduğuna dair (cevap, söz, veya kendisine sirkat isnadı) farklı yorumları sıralar. Ayrıca 'أنتم شر مكانا' ifadesinin bu gizlenen şeyin açıklaması olduğunu ve kardeşlerin gerçek hırsızlık ve kötü davranışlarına işaret ettiğini aktarır.
فأسرها يوسف في نفسه ولم يبدها لهم أكنها ولم يظهرها لهم، والضمير للإجابة أو المقالة أو نسبة السرقة إليه وقيل إنها كناية بشريطة التفسير يفسرها قوله: قال أنتم شر مكانا فإنه بدل من أسرها.
Zemahşerî12. c.✓ Citation verified
Zemahşerî'ye göre Yusuf, kardeşlerinin hırsızlık suçlamasına karşı içinden 'sizin durumunuz daha kötüdür' anlamına gelen sözü gizlemiştir; çünkü kendisinin ve kardeşinin gerçekte hırsızlık yapmadığını bilmektedir. Ayrıca müfessir, kardeşlerinin Yusuf'a nispet ettiği çalma olayına dair (put kırma, kilisedeki heykeli gömme, veya İbrahim'in kuşağı rivayeti gibi) birden fazla rivayeti nakletmektedir.
فقال : بنو راحيل الذين لا يزال منكم عليهم البلاء ، ذهبتم بأخي فأهلكتموه
Comparison
Common ground
Tüm müfessirler kardeşlerin hırsızlık suçlamasının Yusuf'u kendilerinden ayırma amacı taşıdığında ve Yusuf'un 'fe-eserrahâ' ile içinde bir şey gizlediğinde birleşir; ayrıca suçlamanın kaynağına dair (put kırma, kemer/heykel, halasının hilesi vb.) çok sayıda rivayeti nakil yoluyla sıralarlar.
Differences
Taberî ve Kurtubî ağırlıklı olarak rivayet nakline odaklanıp farklı varyantları sıralamakla yetinirken, Râzî, Beydâvî ve Zemahşerî bunun yanına dilbilimsel/belâgat tartışmasını (zamirin merci, müzekker-müennes uyumu, îzah-ı zamir meselesi) ekler; İbn Kesîr ise halasının kemer hilesi rivayetini en ayrıntılı şekilde işler ve bunu dilsel bir izahla destekler.
Historical context
Erken dönem müfessirlerde (Taberî, İbn Kesîr) rivayet nakli ve selef tabiîn görüşlerinin sıralanması öne çıkarken, sonraki dönem müfessirlerinde (Zemahşerî, Râzî, Beydâvî) rivayete ek olarak dil ve belâgat tahlili giderek daha sistematik hale gelmiştir; temel rivayet malzemesi büyük ölçüde sabit kalmış, yorum yöntemi zenginleşmiştir.
Modern connection
Bu farklı yorumlar, bir kişi hakkında kesin bilgiye sahip olmadan yapılan suçlama ve varsayımların ne denli çeşitlenebileceğini hatırlatır; bu da toplumsal ilişkilerde ihtiyatlı dil kullanmayı ve haksız ithamlar karşısında sabırlı, içe dönük bir tavrı öğütleyen bir ders olarak okunabilir. Yusuf'un sitem karşısında sükûtu ve içindekini gizlemesi, günümüzde de ihlas ve sabrın yapıcı bir tutum olarak değerlendirilebileceğine işaret eder.
AI analysis — not a fatwa or ruling, not yet reviewed by a scholar